Салауатты өмір салтын қалыптастыру бағдарламасын жүзеге асырудағы дене тәрбиесінің сауықтыру міндеттері
Салауатты қоғам құру: алдын алу, тәрбие және мектептің рөлі
Өз қоғамымызды дамыта отырып, азаматтарымыздың өмір бойы дені сау болуы және оларды таза табиғи ортаның қоршап тұруы үшін кең ауқымды, жүйелі күш-жігер қажет. Бұл мақсатқа жетудің негізгі бағыты — аурудың алдын алу және салауатты өмір салтын қалыптастыру.
Негізгі идея
Салауатты өмір салты — бір күндік науқан емес, бала күннен басталып, отбасы, мектеп және қоғам бірлесіп қолдайтын тұрақты мәдениет.
Балалардың денсаулығы — мемлекеттік саясаттың басымдығы
Салауатты өмір салтын қалыптастыру бағдарламаларын іске асыруда балалардың әл-ауқаты мен денсаулығына басымдық берілуі тиіс. Балалар, жасөспірімдер және жастардың білімін, мінез-құлқын және денсаулықты сақтау мәселесіне көзқарасын жақсарту — білім беру мен денсаулық сақтау салаларын қоса алғанда, бүкіл қоғам үшін аса маңызды міндет.
Зиянды әдеттер салауатты өмір салтымен үйлеспейді
Ішімдік ішу, есірткі қолдану, темекі шегу адамның белсенділігіне, бос уақытын тиімді өткізуіне, дұрыс тамақтануына және жалпы өмір сапасына тікелей кері әсер етеді. Зиянды әдеттер — көптеген аурулардың туындауына әкелетін, денсаулыққа орасан зиян келтіретін негізгі факторлардың бірі.
Қауіп факторлары
Темекі, алкоголь, есірткі — тәуелділік қалыптастырып қана қоймай, оқу үлгеріміне, психикаға және әлеуметтік дағдыларға да әсер етеді.
Көріністері
Балалар мен жастар арасында бұл әдеттердің таралуы ас қорыту, жүйке жүйесі, көру және тірек-қимыл аппараты ауруларының көбеюімен ұштасады.
Мектеп — салауатты әдеттердің қалыптасу ортасы
Балалардың салауатты өмір сүруіне мектептің рөлі ерекше. Бағдарлама аясында оқушылар қоғамдық және жеке бас гигиенасын, күн тәртібін, дене шынықтырудың маңызын, зиянды әдеттердің салдарын, сондай-ақ адамгершілік және жыныстық тәрбиенің гигиеналық қырларын меңгереді.
Бақылау мен бағалау
1–11 сыныптарда бағдарламалық білімді бағалау үшін тестілер мен білім стандартына сүйенген мониторингтер бастауыш, негізгі және жоғары буындарда жүйелі жүргізілуі керек.
Дене тәрбиесі: денсаулықтың негізі және әлеуетті ашатын құрал
Мектеп жасындағы балалардың денсаулығына, дене дайындығына, өмірге қажет қозғалыс шеберлігі мен дағдыларының қалыптасуына дене тәрбиесінің ықпалы өте зор. Егер оқушы осы кезеңде дене тәрбиесі мен спорттық қимыл-қозғалыспен белсенді шұғылданбаса, ағзаның жан-жақты дамуы толыққанды болмайды.
Қимыл белсенділігі қанша болуы керек?
Ғалымдардың пайымдауынша, мектеп жасындағы оқушылардың қимыл белсенділігі аптасына 14–21 сағат болуы қажет. Белсенділіктің аздығы денсаулықты әлсіретіп, ағзаның қорғаныш күшін төмендетеді және толық дене дамуын қамтамасыз етпейді.
Бала ағзасының табиғи даму шыңы жоғары сынып кезеңіне сәйкес келетіндіктен, негізгі дене қуаты қабілеттерін дәл мектеп жасында жетілдіру маңызды. Бұл уақыт — қасиеттерді дамытуға ең қолайлы әрі тиімді кезең; кейінгі жылдары оны дамыту әлдеқайда қиынға соғады.
Бала кезінде көп қимыл әрекетін үйреніп, жетілдірген адам ересек өмірде епті, жеңіл қозғалады және күрделі қозғалыстарды тез меңгереді. Ал мектеп жасын әрекетсіз өткізіп алған адамдарда жиі ебедейсіздік байқалады.
Спорт — бос уақыт мәдениеті және қорғаныс факторы
Дене тәрбиесі сабақтары мен спорттық жаттығуларға тұрақты қатысатын оқушылар уақытын тиімді жоспарлауға үйренеді: әр минутын бағалап, тәртіпке дағдыланады. Көп жағдайда спортпен айналысатын балалар темекіге, ішімдікке, есірткіге әуестенбейді — себебі оның ағзаға зиянын және нәтижеге кедергі келтіретінін түсінеді.
Мектеп тәжірибесі: сабақ, секция, жарыс
Салауатты өмір салтын қалыптастыру бағытында дене тәрбиесі сабақтары жоғары деңгейде ұйымдастырылып, сыныптан тыс уақытта түрлі спорт секциялары жұмыс істейді. «Денсаулық күні» өткізіліп, апталықтар аясында сыныпаралық жарыстар ұйымдастырылады. Нәтижесінде көптеген оқушылар аудандық және облыстық жарыстарға қатысып, жүлдегер атанып жүр.
Дұрыс ұйымдастыру не береді?
Мектеп жасындағы балаларға салауатты өмір салтын дұрыс насихаттап, ағзаға әсер ететін дене тәрбиесі жұмыстары сауатты ұйымдастырылса, бұл оқушының дене қуаты мен ақыл-ой еңбегіне қабілеттілік деңгейін көтереді. Жетістікке жету үшін жұмыс дұрыс жоспарланып, оқушылар нақты білім негізін және сенімді ақпаратты дұрыс қабылдап, меңгеріп, түсінуі қажет.
Жақсы жолға қойылған дене тәрбиесі оқушылармен жүргізілетін өнегелілік, эстетикалық, еңбек және ақыл-ой тәрбиесінің міндеттерін орындауды да жеңілдетеді.
Дене тәрбиесінің сауықтыру міндеттері
- Денсаулықты нығайту: дұрыс мүсін қалыптастыру, ағзаның барлық жүйелері мен функцияларын дамыту, жүрек-қан айналу және тыныс алу жүйесін, жүйке жүйесін нығайту, зат алмасу үрдістерін белсендіру.
- Қорғаныш қабілетін арттыру: сыртқы ортаның қолайсыз әсерлеріне ағзаның қарсылық күшін жоғарылату. Мүмкін болған жағдайда жаттығуларды таза ауада өткізу; күн сәулесі, ауа температурасы мен ылғалдылық ағзаны шынықтырады.
- Жалпы жұмысқа қабілеттілікті көтеру: және гигиеналық дағдыларды қалыптастыру. Ол үшін оқушы күнделікті жаттығуды орындап, оқу–демалыс–ұйқы–тамақтану тәртібін сақтауы қажет.
- Жас ерекшелігіне сай дамыту: жынысы мен жас кезеңіне қарай дене қуаты қасиеттерін мақсатты түрде жетілдіру.
Бастауыш сынып
Барлық қасиеттерді үйлесімді дамыту. Негізгі назар: жылдамдық, қимыл үйлесімділігі, ептілік.
Орта сынып
Жылдамдық қабілеті мен күш-жылдамдықты дамыту. Өте ұзақ және шамадан тыс күш түсіретін жаттығуларды бермеу маңызды.
Жоғары сынып
Күш-жылдамдық пен төзімділікті жас ерекшелігіне сай күшейту, нәтижеге бағытталған тұрақты дағды қалыптастыру.
Үштік серіктестік: ата-ана, мұғалім, дәрігер
Балалардың денсаулығын сақтай отырып сапалы білім беру үшін ата-ана, мұғалім және дәрігер арасында тұрақты байланыс орнап, ортақ мақсатқа жұмыла қызмет етуі қажет.
Салауатты өмір салты отбасынан басталып, балабақшада және мектепте жалғасын тапса; тәрбиелік мәні жоғары іс-шаралар бір-бірін толықтырып отырса; баланы жаман әдеттен жирендіріп, күнделікті пайдалы әдеттерге бағыттап отырсақ — келешек ұрпақтың дені сау болады. «Ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі» деген сөздің мәні де осында.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Е. Уанбаев, Ф. Ж. Уанбаева — «Дене мәдениеті және спорттың теориясы мен әдістемесі».
- «Мектептегі дене шынықтыру» журналдары.