Халық жырлары олардың басқа

Әдетте, сәби аяғын тәй-тәй басып жүре бастағанда тұсауы кесіледі. Ата-әжелеріміз бұл ырымға айрықша мән берген. Өйткені баланың болашақтағы жолы мен аяқ алысының жақсы, нық болуы осы тұсау кесумен байланысты деп сенген.

Сәбидің тұсауын кесу үшін әр отбасы өз мүмкіндігіне қарай жол-жоралғы жасайды: тума-туыстарын, көрші-қолаңын шақырып дастархан жаяды, кейде қуанышты оқиғаға арнайы той да ұйымдастырады.

Содан соң ата-анасы өтінген адам сәбиге ақ тілегін айтып, батасын беріп, жіпті қияды. Мұнда да «баламыз сүрінбей-қабынбайтын, жинақы, ұқыпты болсын» деген ниет бар.

Тұсауы кесілген сәби өзінен үлкен балалардың тобына қосылып, жүруге үйреніп, ойынға араласады. Жиналған жұрт: «Балаңның қадамы құтты болсын!» — деп құттықтайды. Сол күнгі ең сыйлы қонақ — тұсау кескен адам.

Жазушы Мұхтар Әуезов көп жылдар бойы Абайдың өмірі мен шығармаларын зерттеп, «Абай жолы» атты дәуірнаманы жазды. Ол Абайдың әнші әрі сазгер екенін кеңінен сипаттады.

1935 жылы ақынның туған жері — Семей өңірінде Мұхтар Әуезов сазгер Латиф Хамидимен кездесіп, оған Абай әндерін нотаға түсіріп, хатқа жазып алуды ұсынады. Л. Хамиди Архам Ысқақовтан ақынның 18 әнін жазып алып, нотаға түсіреді.

Өз заманынан озық туған Абай қазақ жазба әдебиеті мен музыка өнерін биік сатыға көтеріп, асыл жауһар өлеңдер мен тамаша әндер тудырды. Үйірмені Абайдың ұлы Әбіш және ақынның досы Көкбай басқарғаны айтылады.

Абай өлеңдерін жаттап, әнге қосып, жұртқа таратқан іні-достары мен жас шәкірттері көбейе бастаған. Абайдың өзі де домбыраны жақсы тартып, шығарған әндерін домбыраға салып орындап отырған.

Қазақстан сазгерлері Абайдың музыкалық мұрасын зерттеп, оның әндерін негіз етіп опералар, симфониялық поэмалар, көпдауысты хорлар және аспаптық шығармалар жазды.

Дерек: Б. Ғизатов

Әр халықтың өмір тұрмысы мен әдет-ғұрпынан туындайтын жыр үлгілері болады. Қазақта сүйінші, шілдехана, тойбастар, жар-жар, беташар, бесік жыры сияқты шат-шадыман сәттерді айшықтайтын, сондай-ақ қоштасу, естірту, жұбату, көңіл айту тәрізді мұңды хал-ахуалды жеткізетін түрлері де кең тараған.

Заман қанша өзгерсе де, мұндай өлең-жырлар халықпен бірге жасасып, тұрмыс-салтта айтылып, жаңарып, толығып, атадан балаға рухани мұра болып қала береді. Халық поэзиясының басты қасиеті де — осы.

Ұлтты ұлт ететін — оның өрісін кеңейтіп, ішкі тұтастығын бекітетін бірлігі мен күш-қайраты. Әртүрлі мәдени ықпал әсерінде, бірнеше дінге бөліне бастаған қазақтың басын біріктіру — бүгінгі ұлт тіршілігінің басты мәселелерінің бірі.

Қ. Жұбановтың пайымдауынша, қазақ ұлтының этникалық әлсіреуі Ресей құрамына қараған тұста күшейді: ел билігі отарлық әкімшілікке ауысып, елдік һәм азаматтық сана кеміді. Қазақ халқының ар-намысы аяққа басылып, бір кездері кеудесі биік жұрт өз жерінде өгей күй кешті.

Қазақ ұлты тәуелсіздікке қол жеткізсе де, асқынып кеткен дерттің салдары бірден жазыла қоймайды. Еркін ел болу — оңай емес. Жұбановтың азаматтық сана туралы ой-тұжырымдары Абайдың «арлылық, намыстылық, табандылық сияқты жақсы мінезден айрылдық» деп қынжылған сөздерімен үндеседі.

Қазақ елінің түбегейлі мақсаты — ұлтымызды аман сақтап қалу. О. Сүлейменов сөзімен айтқанда: «Кім ұтса — сол ұтсын, Қазақстан ұтылмасын!»

Дерек: «Ақтөбе» газеті

Осы оқу жылы мен үшін бір белес болатын. Өйткені мен училищені бітіріп, келесі басқышқа қадам басқалы тұрдым. Ілгері қарай оқуға мүмкіндік бола ма, жоқ па — ол жағы әзірге жұмбақ. Дегенмен училищені жақсы бітірсем, алға ұмтылуға жол ашылардай көрінді.

Бірақ болашаққа бастар мүмкіндік көз алдымда көмескі еді. Ауылда әкемнің бар тапқаны мен таянғаны — осы оқуым үшін. Рұқсат бергенде: «Шырағым, жолыңды бөгемейін. Бірақ біздің тілегімізді де ұмытпа», — деген. Бұл — жай айтыла салған сөз емес, ата-ананың ақ пейілі мен мейірбан жүрегінен шыққан аманат. Оны елемей кету ойымда да жоқ.

Осындай екіұдай ойдың арасында жүріп, училищені аяқтадым. Жақсы бітірдім. Училище басқарушысы, қазақша жақсы білетін ұстазымыз Яков Овсянников бізді шығарып саларда куәлігімізді бере отырып: «Кім қайда барғысы келеді — жолдама жазып, тілек білдіреміз», — деді.

Мен: «Семинарияға түссем», — деп өтініш айттым. Ол: «Онда дайындыққа түсуіңе тілектестік хат жазамыз. Өз ұстазың Нұрғали Құлжанович те көмектеседі», — деп жігерлендірді.

Училищені бітіріп, куәлігімді алған соң Нұрекең мен Нәзипа жеңгейдің үйіне келдім. Еңбектерін ақтап, оқуымды дұрыс аяқтағаныма олар да қуанып, ризашылық білдірді.

Жаз өтіп, шілде жетті. Шілдеде күн ұзақ, түн қысқа. Күннің ыстығы сонша күшті болғандықтан, тас пен құмның өзі қызып кетеді. Бұл айда піспеген шөп қалмайды.

Мінілмеген, жұмысқа салынбаған мал семіріп, желідегі құлындар ғана жүдейді. Қымыз молайып, қозы піскен шақ. Ел жайлауда бірін-бірі қонақ қылып, қазақ салты өз алдына бір қызыққа айналады.

Қыз ұзатса да, ұл туса да — той. Жұрт жиналып, ат шауып, күрес болады. Бұл кезде қазақ бұрынғыдай алысқа көшпейді. Еркін көшкен заманда 150–200 шақырымға дейін жайлап кететінін үлкендер бүгін де сағынышпен еске алады.

Шөп шабатын мезгіл де жетеді. Бозбалалар жайлаудың қызығын қия алмай, ерініп әрең шығады. Қазақ шөпті бел орақпен шабады, ал машина енді-енді тарай бастаған. Балалар жаз бойы қымыз ішіп тынығып, енді сабаққа баратын күндерін санап жүреді.

Дерек: М. Дулатов