Алынған білімдерін басқа салаларда қолдана алмауы
Мектептегі жаңа технологиялар және туындайтын қиындықтар
Соңғы жылдары мектепте жаңа технологияларды кеңінен қолдану үрдісі күшейді. Қазіргі оқытудың мақсаты — оқушыны жан-жақты қалыптасқан, бәсекеге қабілетті тұлға ретінде тәрбиелеу. Сабақ барысында түрлі технологиялар мен олардың элементтері қолданылғанымен, білімді меңгеру кезінде бірқатар қиындықтар байқалады.
Өзекті мәселелер
- Оқыту процесінде өздігінен жұмыс орындау деңгейінің төмендігі.
- Берілген тапсырманы дұрыс қабылдамау және оны толық, жүйелі орындамау.
- Алынған білімді басқа салаларда қолдануда қиындық көру.
Осы жағдайларды ескере отырып, жұмыста жобалар әдісін қолдануды тиімді деп санадым.
Жобалар әдісі: шығу тегі және негізгі идеясы
Жобалар әдісі педагогикада жаңалық емес: ол 1920 жылдары АҚШ-та пайда болды және жеке бағдарланған оқыту технологияларының бірі ретінде дамыды. Әдістің өзегі — оқушының танымдық дағдыларын дамыту, білімді өздігінен қолдану біліктілігін қалыптастыру, ақпараттық кеңістікте бағдарлау және сыни ойлауды жетілдіру.
Оқыту мақсаттарының ауқымы
- Танымдық және шығармашылық дағдыларды дамыту.
- Білімді өз бетінше құрастыру икемділігін қалыптастыру.
- Ақпараттық кеңістікте дұрыс бағдар таба білу.
- Сыни тұрғыдан ойлауды дамыту.
Мәні мен күтілетін нәтиже
Жобалар әдісінің мәні — оқушылардың белгілі бір мәселені шешуге қызығушылығын арттыру және жобалау әрекеті арқылы нақты нәтижеге жету. Нәтиже міндетті түрде көзге көрінетін болуы керек: теориялық мәселе болса — тұжырымдалған қорытынды, тәжірибелік болса — қолдануға дайын өнім.
Ескерту: Жобалап оқыту сызықтық процесс емес. Мұнда нәтиже ғана емес, көп жағдайда үрдістің өзі құнды.
Рефлексия және ойлау мәдениеті
Мәселе ойдың мақсатын айқындайды, ал мақсат ойлау үрдісін бағыттайды. Рефлексиялық ойлаудың мәні — фактілерді үздіксіз іздеу, оларды талдау, дәлдігін тексеру, күмәнді жеңудің жолын табу, логикалық тұжырым құру және дәлелденген пікірлерге сүйенген сенімді қалыптастыру.
Жобалар әдісінің мәртебесі және артықшылықтары
Педагогикалық технология ретінде
Бұл — зерттеушілік, ізденістік және мәселелік әдістердің жиынтығы; мәні жағынан шығармашылыққа негізделеді.
Білімді қолдануға бағытталуы
Жоба тек «дайын білімді» меңгертуге емес, оны қолдануға және жаңа білім алуға (кейде өз бетімен) жетелейді.
Теория мен практиканың байланысы
Танымал болуының басты себебі — нақты мәселелерді шешуде теориялық білім мен практикалық қолдануды үйлестіру мүмкіндігі.
Қазіргі талаптарға сәйкестігі
Бұл әдісті қолданғанда балалар әрекетті жоспарлап қана қоймайды: жоспарды іске асыру үшін жаңа тәсілдер табады, әртүрлі пәндерден алған білімін бір міндетке біріктіреді, нәтижені талдап, болжаммен салыстырады, әрі қарай жаңа міндет қояды. Бұл жауапкершілікке тәрбиелеп, бастаған істі аяқтауға үйретеді.
Бала табиғатына жақындығы
Жобалау баланың білуге құмарлығы, бақылауға ұмтылысы, өз бетінше «шағын эксперимент» жасауға талпынысы сияқты табиғи қасиеттерін ашады. Дегенмен бастауыш сынып оқушысын күрделі зерттеу тақырыптарымен қинауға болмайды: бастапқы кезеңде проблеманы анықтау, болжам құру, тәжірибе жасау сияқты әрекеттерді жүйелі түрде үйрету қажет.
Жобалардың түрлері
Жобаларды жіктеуде бірнеше белгі негізге алынады:
Негізгі іс-әрекет түрі
Зерттеу, ізденіс, шығармашылық, рөлдік, қолданбалы (практикалық), таныстырылымдық және т.б.
Пәндік-мазмұндық ауқым
Моно жоба (бір пән аясында) және пәнаралық жоба.
Үйлестіру сипаты
Ашық үйлестіру (қатаң немесе икемді) және жасырын үйлестіру (көбіне телекоммуникациялық жобаларға тән).
Қатысушылар, байланыс және ұзақтық
Байланыс географиясы (қала, аймақ, ел, мемлекетаралық), қатысушылар саны және жобаның ұзақтығы.
Жобамен жұмыс кезеңдері
Жобалар әдісінде жұмыс кезеңдері әдетте төрт ірі бөліктен тұрады: іздеу, конструкторлық, технологиялық және қорытынды. Бастауыш сыныпта жобалау әдісін келесі жүйемен ұйымдастыруға болады:
-
I. Мотивтендіру
Мұғалім жалпы зерттеу мәселесін ұсынады және тақырыпқа қызығушылық қалыптастырады.
-
II. Жоспарлау
Зерттеуге дайындық жүргізіледі: тақырып пен мақсат анықталады, міндеттерді шешу жолдары қарастырылады, әрекет жоспары бекітіледі, топтағы бірлескен жұмыс ережелері келісіліп алынады.
-
III. Ақпарат жинау
Оқушылар әдебиетпен және өзге ақпарат көздерімен жұмыс істейді, дерек жинайды; алынған нәтижені мұғалімнің көмегімен талдайды. Мұғалім бақылап, бағыт беріп, қажет кезде ақпарат көзі ретінде де қызмет атқарады.
-
IV. Рефлексия және бағалау
Оқушылар жобаны таныстырады (презентация), орындалған жұмыс бойынша есеп береді, ұжымдық пікірталасқа қатысады, өзін-өзі бағалайды; мұғалім қорытынды баға береді.
-
V. Қорытынды
Нәтижесінде оқушылардың өздігінен жұмыс істеу қабілеті күшейеді, танымдық белсенділігі артады, ұжымдық қарым-қатынас арқылы әлеуметтік дағдылар қалыптасады, шығармашылық қабілеттері дамиды.
Қиындықтар мен шекаралар
Жобалар әдісі көбіне әртүрлі пәндерден білімді біріктіруді және зерттеу тәсілдерін қолдануды қажет ететін зерттеушілік немесе шығармашылық тапсырмалар туындағанда тиімді. Мысалы: әр аймақтағы демографиялық мәселелерді талдау, қышқыл жаңбырдың қоршаған ортаға әсерін зерттеу, өндіріс салаларының орналасу ерекшеліктерін салыстыру, әр өңірден репортаждар сериясын дайындау.
Негізгі кедергі
Жобалық тапсырмаларды білім стандарттарының талаптарымен үйлестіру қиын. Тапсырманы оқушы стандартты білім, білік, дағдыны «қажет болғандықтан» қолданатындай етіп құрастыру әрдайым тәжірибе жүзінде оңай іске аспайды.
Сонымен қатар бастауыш сынып оқушыларының психологиялық-педагогикалық ерекшеліктері абстрактілі тәсілдерді кең қолдануға мүмкіндік бермейді. Сондықтан сабақта жобалауға жақын өзіндік жұмыстардың элементтерін жиі қолдануға болады: бір тақырыпқа негізделген хабарлама, шағын әңгіме құрастыру, кітапша жасау, сахналық көрініс. Бұлардың бәрі — жоба өнімі.
Оқушылардың бәрі бірдей өз әрекетін жоспарлай алмайды: кейбіріне нақты қолдау қажет. Тақырып таңдауда да жас ерекшелігі ескеріледі — бұл кезеңде көрнекі-бейнелі ойлау басым, сондықтан тақырыптар пәндік мазмұнмен тікелей байланысты болғаны дұрыс.
Бастауыш сыныпта жобалау әдісі көбіне мұғалімнің тікелей көмегімен жүзеге асады; қажет болған жағдайда ата-аналарды да тартуға болады.
Тәжірибеден мысал: «Қ. Мұңайтпасов көшесінің кереметтері»
Екі жыл қатарынан өз сыныбыммен «Астана даңғылдарымен» атты үздік экскурсиялық жаяу жүру бағытының қалалық сайысына қатыстым. 2011 жылғы сайыс еліміздің Тәуелсіздігінің 20 жылдығына, ал 2012 жылғы сайыс Ұлы Отан соғысындағы Жеңістің 67 жылдығына арналды.
Сайыстың мақсаты
Оқушыларды өз елін, туған жерін, қаласын, мектебін тануға; Отанын, халқын сүюге тәрбиелеу.
Жұмысымызды неден бастаймыз деген сұрақ туындағанда, мектептің 4-шағын ауданында орналасқанын және осы жерде Қ. Мұңайтпасов көшесі бар екенін ескердік. Оқушылар бұл көше атауы туралы қаншалықты біледі? Осы сұрақ жобаның бастауына айналды.
Ұйымдастыру
Оқушылар 3 топқа бөлінді, әр топқа жеке тапсырма берілді.
Ізденіс
Әртүрлі дереккөздерден жауап іздеп, ақпарат жинадық.
Экскурсия және өнім
Жаяу экскурсия өткізіп, эссе, сурет, фото, бейнематериал және слайд әзірледік.
Әр оқушы жобаға көтеріңкі көңіл-күймен қатысып, жазған эссесіне жауапкершілікпен қарады. Ескерткіштер жанында құрмет көрсетті. Келесі күні көрген-білгенін суретке түсіріп, ойларын қағазға түсірді. Нәтижені бейнефильмге және фотосуреттерге айналдырып, түрлі слайдтар дайындадық. Бұл жұмыста ата-аналардың қолдауы да ерекше маңызды болды.
Нәтиже
Жобамыз қалалық сайыста I орынға ие болды.
Бастапқы мәселелерге берілген жауап
- Оқыту процесінде өздігінен жұмыс орындау деңгейі жоғарылады.
- Оқушылар тапсырманы дұрыс қабылдап, оны жүйелі түрде орындауға үйренді.
- Алынған білімді басқа салаларда қолдану дағдылары қалыптаса бастады.
Қорытынды
Жоба жасау арқылы балалар өздерінің жеке қызығушылықтарын көрсетуге ұмтылады. Мұғалім ақпараттың жаңа дереккөздерін ұсынып, тек қажетті бағытты көрсетеді, ал оқушыға өздігінен жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Оқушылар әрі өз бетімен, әрі бірлесе отырып жұмыс атқарады; әртүрлі салалар бойынша қажетті деректерді жинақтайды; нақты нәтижеге қол жеткізеді.
«Мен өзім танып-түсінген нәрсенің маған не үшін қажет екенін, оны қай жерде және қалай қолданатынымды білемін» деген ұстаным — жобалап оқытудың заманауи түсінігінің өзегі. Бұл көптеген білім беру жүйелері назар аударып отырған, академиялық білім мен прагматикалық қабілет арасындағы байланысты күшейтуге бағытталған маңызды тәсіл.