Әрігіректе қалың құрақ

Жер үйде Ахат ата баланың тамырын бір сәт ұстап, үнсіз қалды. Құныстана жүресінен отырып, басын ірге жаққа бұрып, көзін шарт жұмып алған. Қартайғанда қас та ағарады екен: жалбыраған бурыл қас жұмулы көзін көлегейлеп тұр.

Шағын жер үйдің іші тым-тырыс, алакөлеңке. Тек жалғыз терезенің құрақ көзін бір көк шыбын түрткілеп, шығарға тесік таппай, ызыңдап мазаны алады. Жайшылықта еленбес еді, мына сын сәтте көк шыбынның жанталаса ызыңдауы үйдегілерге жайсыз тиді.

Жер кепенің төбесін көтеріп тұрған жалғыз тірек — жуан белағаш. Оның да ырсиған жарығы бар. Белағашқа екі бүйірінен бұталанбаған шыбықтар салынған. Үйдің ішкі төбесі сыланбаған. Жертөленің ортасына жаққан оттың жалыны мен түтінінен төбе әбден жылтырап, ысталған.

Әміре сахна ортасына шығып, әуелі халыққа ізет көрсетіп, бас иді. Басында оюлы тақия, үстінде жеңіл шапан, қолында домбыра. Ол шеті түпсіз көрінген кең залға көз жүгіртіп те, «Қанапия» әнін бастады.

Жастық шағы киіз үй мен кең далада өткен Әміреге бұл зал үлкен көрінсе де, айтуға келгенде тар сезілді. Сондықтан оның таудан тау асып жаңғыртатын сұлу да ашық дауысы Еуропа тыңдаушыларын қатты таңдандырды.

«Қанапияның» соңын созып барып, домбыраны желпіндіре бітіргенде, тілдің керегі болмады. Ән аса қуатты дауыспен шарықтап барып тоқтағанда, сүйсініп отырғандар қайран қалысты — бәріне тым тез біткендей көрінді. Халық әнші орнынан тұрып, бас игенде ғана ду қол шапалақтады. Залдан «бис… бис…» деген дауыстар жамырай естілді.

Көкем екеуміз көл жағалап кеттік. Үндемей ғана жүрміз. Көкем: «Сөйлеме, жөтелме», — деп ескерткен. Бір рет түшкіргенім болмаса, жөтелгенім жоқ. Дөңмаңдай мен қоңыр құлын соңымыздан үнсіз еріп келеді.

Бір дөң көлге тұмсығын сұғып, көлденең жата қалыпты. Сол дөңге тірелгенімізде, көкем маған сыбырлады: «Көл мына тұмсықтың сыртын айналып жатыр. Қазір құстар уәлаятының қандай екенін көресің». Осыны айтты да, шоқыта жөнелді. Боз бие де лып ете қалды.

Көлденең жатқан дөңді бір сәтте кесіп өттік. Әріде қалың құрақ, беріректе көк шалғын дауыл соққандай теңселеді. Алғашында аңғармадым. Сөйтсем, шалғын түбі шалшық су екен, судың беті толған қаз бен мамыр үйрек. Олар бізден шошып, қалың құраққа қарай лап қойды.

Ауылдың көлік ағытқан жері — өткен жылы қонысын переселенге өлшетіп, үйлерін көктемде көшірген ауылдың жұрты еді. Сол жұрттағы қалың бұйра талдың арасындағы құдық барын Баймырза білетін. Ол қарына шелек іліп, өгізін жетектеп жөнелді.

Бұл кезде жаңбыр толастап, бұлт бытырай бастаған. Бірақ желдің екпіні әлі күшті әрі суық. Күннің батуға таяғанын батыс жиегіндегі қызылкүрең бұлт аңғартады.

Тал арасындағы құдықтың жиегі опырылып, айналасы дөңес сары балшық болып кеткен. Баймырза шелектегі жіпті қолынан сусыта бергенде, тереңдегі сәл сасықтау сары судың иісі шықты. Шөлдеген өгіз де мұрнын шүйіріп, төмен еңкейді. Су толған шелекті жоғары көтергенде, иығына біреу қаққандай болды. Жалтақтап қараса — саз балшыққа тайып, өгізі құдыққа құлап бара жатыр екен.

Түн. Мен далада сәкі үстінде жатырмын. Аспанда жұлдыздар жымыңдайды. Жұлдыздардың арасында Ай бар. Дала сүттей жарық. Тау жақтан салқын леп соғады. Жым-жырт тыныштық. Мен ояумын, бірақ ұйқым келер емес.

Қандай сүйкімді көрініс! Табиғат бір мезет тыныс алғандай. Мұны сөзбен жеткізу де қиын. Тіпті суретші де дәл осындай көріністі көз алдында айнытпай елестете алмас — мұндай шеберлік тек табиғаттың өзіне тән.

Ауылдан алысқа шықсаң, қайтып келуге асығасың. Келгенде таныс көшелер, үйлер, адамдар — бәрі көзіңе оттай басылады. Тіпті басқа жердің балаларымен араласа қалсаң, ауылды мақтаймын деп әңгімеңе аздап қоспа да қосып жібересің.

Мұның бәрі неге соншалықты қымбат, неге соншалықты сүйкімді? Өйткені туған жерің — балалықтың бал дәурені өткен мекен. Сондықтан ол саған ыстық, қымбат, жанға жақын.

Өзендер сияқты таулардың да атауы бар. Түрі қандай болса, аты да соған сай. Құсмұрынның «мұрны» қораздың тұмсығына ұқсайды. Біздің ауылға жақын таудың аты — Қарабура: өзі ашуланшақ, жалбыр шуда қара бурадай.

Екі өркеші дәу Қарабура мойнын созып, Айнабұлақтан су ішіп тұрғандай көрінеді. Тайменденің Сарытауы — егіз боталы сары інген секілді: егізін ертіп, өріске беттеп бара жатқандай. Қарақойын мен Қашырлы шұбырып, Керей өзеніне келіп жатқан елестейді. Көкдомбақ төңкерілген көк қазанға ұқсас.

Қозылар жаздай қозы болып жүреді де, қар жауғанда ғана тоқтыға айналады. Тоқтылар — қыста қой ішіндегі ең әлсізі, ең тоңғышы. Сондықтан оларды ең жақсы тауға қыстатады; сол тау содан Тоқтытау атаныпты. Жабағы қыстан тай болып шығады екен, сондықтан әлгі бір сары тау Тайменде аталыпты.

Бір жылғада жалғыз құдық, бір сай бойында жеті құдық бар. Бір ойпаң — Төртқұдық, бір кең алқап — Қырыққұдық.

Қайран Құлагер… Ақан серіні бес жыл асқақтатып, әбден толықсытқан дүлдүл тоғыз жасында қапыда мерт болды. Бұл қайғылы астан бұрын, Алтай еліндегі Аққошқар-Сайдалының асы секілді Құлагерді мәртебеге көтерген ғаламат ас болмаған шығар.

Сол аста Құлагермен бірге Арғын ішінде Мұрат деген бір бұтақтан тарайтын елдің жуандары — Батыраш, Қотыраш және Барақбай да ат қосты. Бөрібай — осы Барақбайдың даяшы жігіті еді. «Шаш ал десе, бас алатын» қағынған қара жүрек қарақшы тақалып қалған аттардың алдынан шауып шығып, елден ерек Барақбайдың боз атын көтермелеп тарта жөнеледі.

Сағынай асындағы Құлагер қасіретіне айналып соққанда, ел кінәні осылардан көреді. Қасым қарияның дәптеріне осы оқиғалардың біразы енген.

«Әрине, Ақан серінің ет жақыны біз ғана іздеп, біз ғана қастерлейміз. Ол — халықтың бір ғасырда бір-ақ туатын асыл перзенті. Қазақ әнінің інжу-маржанын берген өнердің еркебұланы. Құлагеріндей дүлдүл ақыны. Тұла бойы даналықтан жаралған табиғат сыйы — ол!» — деп Қасым қария ойлы толғанысқа түсті. Сыртта Көкшенің көк нөсері төпеп тұрды.