Сабақты ине - сәтімен дейді көненің көзі
Аралға Сібір суларын жеткізу идеясы: тарих, жауапкершілік, жаңа мүмкіндік
Тарих заңдылықтары туралы ілімдер бір шындықты қайталай айтады: өткен кезеңдердің кей құбылыстары уақыт өте қайта оралып отырады. Қайта оралатын құбылыстардың озығы да, тозығы да болады. Өткеннің бүгінмен үндесіп, болашақпен жалғасатын құндылықтарын танып, дұрыс бағамдау — қоғамның парасаты мен пайымына байланысты.
Осы тұрғыдан алғанда, Сібір өзендерінің бір бөлігін Орталық Азияға бұру мәселесі — бір ғана дәуірдің емес, бірнеше кезеңнің талқысына түскен ірі идея. Алдыңғы ғасырда бұл мәселе байыпты түрде сөз болып, жүзеге асуға жақындағанымен, уақыттың саяси желі өзгеріп, бастама тоқырап қалды.
Негізгі ой
Сібір суын оңтүстікке жеткізу — тек инженерлік жоба емес. Бұл Еуразия кеңістігінде экономикалық, әлеуметтік және экологиялық игілік әкелуі мүмкін ауқымды бастама ретінде қарастырылған.
Табиғи сабақ: Маныш–Шоғырай бұғазы және ұмыт болған су жолы
Табиғаттың өзі тарихи тұрғыдан күні кеше ғана Азов пен Каспий арасын Маныш–Шоғырай жүлгесі бойындағы бұғаз арқылы жалғап жатқан. Кейін жер қыртысының қозғалысы бұл арнаны бітеп тастады. Бірі — табиғаттың болмыс ұйғарымы, бірі — адам әрекеті деңгейіндегі екі мәселе араға ғасырлар салып, бүгінгі ұрпақтың назарын қайтадан өзіне аударып отыр.
Егемен ел болу — тек саяси мәртебе емес, сонымен бірге ұзақ мерзімді мүддені кеңінен ойлайтын жаңа жауапкершілік. Осы жауапкершілік шеңберінде су қауіпсіздігі, шөлейттену, ауыл шаруашылығының тұрақтылығы және Аралдың тағдыры секілді мәселелер қайта өткір көтерілді.
Неге бастама бірнеше мәрте тоқтады?
Өткен ғасырда бұл жобаның жолы бірнеше рет кесілді. Бір жағынан, сол дәуірдің техникалық мүмкіндіктері ой жеткен жерге толық жетуге әлсіз болды. Екінші жағынан, тарихи-саяси оқиғалар бастаманы тоқтатып отырды.
Соның айқын мысалы — КСРО кезеңінің соңындағы қоғамдық қарсылық. 1980-жылдары Сібір суының бір үлесін оңтүстікке бұруға қарсы қозғалыс күшейді. Қозғалыстың алдыңғы қатарында В. Распутин, С. Залыгин секілді белгілі жазушылар болды. Олардың негізгі уәжі — Сібірдің орман-тоғайы мен өзен-көлдеріне зиян келуі мүмкін деген қауіп.
Қайшылықтың түйіні
Бұл ұстанымда бір әділетсіз қайшылық та байқалды: қасірет шегіп жатқан Арал тағдыры екінші қатарға ысырылып, ықтимал қауіп үшін кең көлемді қарсылық айтуға жол ашылды. Ал Арал экологиялық ауыртпалықты ең алдымен сол кезеңдегі ортақ шаруашылық жүйенің салдарынан көтергені де ақиқат.
Қазіргі кезең: су мәселесін «тар» шешіммен емес, парасатпен шешу
Су тапшылығы күшейген сайын мәселені «өз өзенімізді бөгеп, ағынды өзімізде ғана қалдыру» сияқты жедел, бірақ тар аяда шешуге тырысуы мүмкін. Алайда мұндай қадам өркениетті мемлекет үшін әлемдік қауымдастық контексінде шалағай шешім болып көрінері анық. Су — трансшекаралық ресурс, демек жауапкершілік те, келісім де жоғары деңгейде болуы тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, бүгін солтүстік көршіміздің де Сібір суы мәселесіне қайта ынта білдіре бастауы заңды құбылыс. Егер су теріскейден келсе, оңтүстіктегі су сұрап, тусыған өңірлер абаттанып, шаруашылықтың береке көзі ашылуы ықтимал.
Күтулі игіліктер: оңтүстік үшін де, солтүстік үшін де
Оңтүстік қанат үшін
- Егіншілік пен бау-бақшаның өнімділігі: астық, мақта, жеміс-жидек, бақша дақылдары.
- Мал шаруашылығының кеңеюі және жайылымдардың тұрақтануы.
- Су электр стансалары, су қатынасы және инфрақұрылымдық мүмкіндіктер.
- Жасыл белдеудің ұлғаюы және климаттың жұмсаруы.
- Аралға қатысты үміттің күшеюі: ең кемі қайтарым суының өзі экожүйеге сеп болуы мүмкін.
Солтүстік қанат үшін
- Көктемгі тасқын мен батпақты аймақтардағы суды ұтымды басқару арқылы шаруашылық жұмыстарын жеңілдету.
- Батыс Сібірдегі шамадан тыс ылғалданатын аумақтарды игеруді жүйелеу.
- Тюмень, Свердлов, Қорған, Челябі өңірлеріндегі су мәселелерін жұмсартуға ықпал.
- Ертіс–Обь алабының су жүйесін тиімді пайдалану және ортақ экологиялық жоспарлау.
Маңызды тұжырым
Сібірден келетін су — тек «сұрап алынатын» немесе «сатып алынатын» үлес емес. Оны табиғи айналым, ортақ мүдде және еңбектің өтеуі ретінде, үстеуленіп қайта оралатын игілік деп қарастыруға негіз бар.
Сан мен салмақ: бұрынғы есептердің өзегі
Кезіндегі есеп бойынша, Ханты–Манси маңынан бұрылатын су көлемі Обь–Ертіс алабы ағынының шамамен 15 пайызы деп қарастырылған. 380 млрд текше метр Обь ағынының шамамен 57 млрд текше метрі. Бұл — Әму мен Сырдың Аралға құйған тарихи көлемімен салыстырғанда да мол мөлшер.
Солтүстік үшін — тамшыдай, ал оңтүстік үшін — ырғын молшылық болуы мүмкін. Бұл мүддеге тек Ресей мен Қазақстан ғана емес, оңтүстіктегі өзге де көрші елдердің мүдделі болуы ықтимал.
Экология өлшемі: Аралдың үлесін жаңа мағынада белгілеу
Кешегі прагматикалық есептерде Аралдың үлесі көп айтылмай келді. Ал бүгін экологиялық және адамгершілік мағына алдыңғы орынға шығуы тиіс. Арналы ағынның танаптарда пайдаланылғаннан кейінгі қайтарым суының өзі (тіпті 50 пайыз деңгейінде болса да) Арал экожүйесіне демеу бола алады.
Солтүстік Мұзды мұхитқа түсетін су үлесінің азаюы тұздану мен мұз еру үдерістеріне қаншалықты әсер етеді деген сауал да бар. Бұл бағытта түбегейлі дәлелденген байламдар аз. Дегенмен мәселе тек бір жақтың емес, бүкіл аймақтың ғылыми жауапкершілігімен өлшенуі керек.
Кума–Маныч жүлгесі және «Көк алқа» идеясы
2007 жылы Санкт-Петербургте өткен ТМД елдерінің экономикалық форумында Каспийден Қара теңізге дейін Еуразия су жолын тарту туралы ой айтылғаны белгілі. Егер әлемдік айдындарды бір жүйе ретінде қарастырсақ, Жерорта теңізі — Қара теңіз — Каспий — Арал — Балқаш суларының тізбегі ерекше маңызға ие.
«Планетаның көк алқасы»
Бұл кең су тізбегін «Планетаның көк алқасы» деп атауға болады. Ал осы алқада Аралдың «зүбәржат моншағының» үзіліп қалуы — орны толмас өкініш қана емес, ұзақ мерзімді қатерлі құбылысқа айналуы мүмкін.
Азов пен Каспийдің арасы бір кездері табиғи өзекпен жалғасқан. Энциклопедиялық деректерде бұл арна шартты түрде Маныш–Кума бұғазы ретінде айтылады. Кейін Кавказ тауларының Шығыс Еуропа жазығына ентелеуі бұл арнаны қысып, ақыры жауып тастаған. Бүгінде осы ойыста Кума–Маныч жүлгесі жатыр, ал орта тұсында Маныч–Гудило көлі тұйықталып, тұзданып үлгерген.
Тарихи арнаны қайта тірілту: жасандылық емес, сабақтастық
Азов (Қара теңіз алабы) мен Каспий арасында су қатынасын қайта түсіру идеясы бүгінгі экологиялық талаптарға қайшы келмеуі мүмкін. Өйткені бұл — мыңдаған жыл бұрын болған табиғи су жолының тарихи ізін қайта жаңғырту әрекеті, яғни осы өңірге жат, мүлдем бөгде антропогендік қадам емес.
Сонымен қатар «ендігі су себебінен Каспий маңы ойпаты тұтас суға толып, Саратов пен Орынбор қайтадан теңіз жағасында қалады» деген уәждер қисынға келе бермейді. Ұсынылып отырған жобалық ойлар толық ғылыми негіздеуді, кезең-кезеңімен жоспарлауды және тәуекелдерді ашық бағалауды қажет етеді.
Қорытынды ой
Ғылыми және техникалық іргетасы бұрыннан көтерілген бұл идея бүгін жаңа ұстаныммен қаралуы тиіс: әлеуметтік тиімділік, экологиялық қауіпсіздік және экономикалық есеп бір арнаға түсуі қажет. «Сабақты ине сәтімен» дегендей, есік қағып тұрған бастамаға қауымдаса бет бұратын кезең келіп тұрғандай.