Сабақ міндеті
Сабақ тақырыбы
Құрманғазы Сағырбайұлы
Сабақтың мақсаты
Ұлы күйшінің өмірі мен шығармашылығымен танысу, оқушыларды ойларын еркін әрі жүйелі жеткізуге үйрету.
Сабақтың міндеттері
- Құрманғазының өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет алады, жаңа сөздермен танысады.
- Өз пікірін еркін әрі жүйелі жеткізуді үйренеді, ауызекі сөйлеу дағдысын дамытады.
- Топта бірлесіп жұмыс істеу арқылы ұйымдастырушылыққа, жауапкершілікке, бірін-бірі тыңдап, сыйлауға және тұлғалық қабілеттерін дамытуға ұмтылады.
Сабақ форматы
- Түрі:
- Жаңа білімді меңгерту сабағы.
- Технологиясы:
- СТО.
- Құрал-жабдық:
- Компьютер, слайд, әртүрлі қағаздар, маркерлер.
Қолданылатын стратегиялар
Сабақта оқушының ойлауын, сөйлеуін және топтық жұмысын күшейтетін бірнеше тәсіл қатар қолданылады.
- 1. Блумның сұрақ қою өлшемі
- 2. Ой қозғау
- 3. Кері байланыс
- 4. Еркін жазу
- 5. Ассоциациялық карта
- 6. «5 жолды өлең»
- 7. Психологиялық тест (сөйлеуге жетелеу)
Сабақ барысы
I. Мағынаны тану: үй тапсырмасын сұрау
«Блумның сұрақ қою өлшемі» бойынша топтар бір-біріне сұрақ қояды: I топ → II топқа, II топ → III топқа, III топ → I топқа.
- Күй деген не?
- Күйде не туралы айтылады?
- Күйлер осы күнге дейін қалай сақталған?
- Күйді шығарған кімдер?
- Қандай күйшілерді білесіңдер?
Жаңа сабақ: Құрманғазы Сағырбайұлы (1818–1889)
Ұлы күйшінің өмірі мен шығармашылығына қысқаша шолу.
Құрманғазы Сағырбайұлы қазіргі Батыс Қазақстан өңіріндегі Жаңақала ауданына қарасты Жиделі елді мекенінде дүниеге келген. Ол — күй өнерінің алып тұлғасы, халық жадында «күй атасы» ретінде орныққан.
Құрманғазыны күйшілікке баулыған, алғашқы ұстазы болған — Ұзақ күйші. Жастайынан домбыра шертіп, өнерімен көпшіліктің ықыласына бөленген Құрманғазының шығармашылық өрлеуіне Бөкей ордасындағы Байжұма, Баламайсан, Байбақты, Соқыр Есжан сияқты атақты күйшілердің ықпалы зор болды.
Құрманғазы күйлері қазақ елінің әлеуметтік тынысын, азаттық рухын, тарихи кезеңдердің күрделі болмысын әуен тілімен бедерлейді. Оның шығармашылығындағы өзекті тақырып — халықтың бостандығы мен жеке тұлғаның еркіндігі.
Ол XIX ғасырдың 1830-жылдарындағы Исатай Тайманұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысына ерекше назар аударды. Күйшінің алғашқы туындыларының бірі — «Кішкентай» күйі осы көтеріліске арналған. Кейінгі «Ақбай», «Ақсақ киік», «Түрмеден қашқан», «Адай» күйлерінде халықтың азаттыққа ұмтылысы, әділетсіздікке қарсылық, қоғамдық қайшылықтар көрініс табады.
Қоғам мен адам арасындағы нәзік әлеуметтік-психологиялық ахуал Құрманғазының көптеген туындыларында айқын сезіледі. «Аман бол, шешем, аман бол», «Қайран шешем», «Ертең кетем», «Бұқтым-бұқтым» күйлерінде адам даусының ырғағы әсерлі естіледі.
Сонымен қатар ойнақы, мерекелік көңіл күйді білдіретін би ырғағымен жазылған «Балбырауын», «Әсем» күйлері бар.
Қуғын-сүргін және рух беріктігі
Құрманғазы бірнеше мәрте түрмеге қамалғанымен, азаттықты аңсаған күрескер рухы әлсіреген жоқ. Ол Орал, Орынбор, Иркутск түрмелерінде отырған. Сергелдеңге толы тағдыр оның терең ой-толғамын күшейтіп, тәуелсіздік тақырыбын айрықша биіктетті.
Осы кезеңдерде «Алатау» және «Сарыарқа» сияқты ауқымды күйлер дүниеге келді.
1880 жылы Құрманғазы Астрахан маңындағы Сақмар елді мекеніне қоныс аударып, ел ішінде ерекше құрметке бөленді. Сол жерде Дина Нүрпейісова, Е. Есжанов, М. Сүлейменов сияқты шәкірттерін төңірегіне жинап, күй мектебінің жалғастығын бекемдеді. Көкбала, Менегай, Меңқара, Сүгірәлі, Торғайбай, Шора секілді домбырашылар да Құрманғазыны ұстаз тұтқан.
«Байжұма», «Бозқаңғыр» туындылары оның орындаушылық шеберлігін, әуен тілінің даралығын танытады. Ал «Итог» күйінде күйші ауыр да азапты өмір жолының қорытындысын әсерлі бейнелейді.
Құрманғазы шығармашылығында лирика, халық тарихын баяндау, табиғат пен қоршаған ортадан туған әсер сынды бағыттар да айрықша орын алады. Оның күйлері қазақ мәдениетінде тарихи маңызы зор мұра ретінде бағаланып, халқымыздың рухани дамуына қомақты үлес қосты.
«Ой қозғау»
Құрманғазы Сағырбайұлы кім? Халық оны кім ретінде таниды?
Мәтінмен жұмыс
Суретке қарап, ұлы сазгер туралы шағын эссе құрастыру. Тақырып: Құрманғазы Сағырбайұлының ескерткіші.
Ойтолғау (бекіту): топтық тапсырмалар
Ассоциациялық карта стратегиясы бойынша «Құрманғазы» тақырыбын топтастыру.
Еркін жазу стратегиясы бойынша бүгінгі сабақтан алған әсері мен түсінгенін жазу.
«5 жолды өлең» стратегиясы бойынша Құрманғазы тақырыбына өлең жазу.
Ортақ тапсырма: психологиялық тест (сөйлеу)
«Құрманғазы» дегенде ойға домбыра келеді. Домбыра — қазақтың ұлттық аспабы. Домбыраның неден тұратынын білесіңдер ме?
Домбыраны бүгінгі сабақпен қалай байланыстырар едіңдер?
Домбыра бөлшектері
- Екі ішек
- Құлақ күйі
- Пернелер
- Тиек
Сабақпен байланысы (ұғымдық модель)
- Домбыраның өзі (макеті) — білім мен тәрбие беретін мектеп.
- Екі ішек — өзара тығыз байланысты пәндер: қазақ тілі мен әдебиеті.
- Тиек — оқушы.
- Құлақ күйі — бағыт беріп, күйін келтіретін мұғалім.
- Пернелер — сабақтағы жеті тапсырма (7 перне үлгісі).
Үй тапсырмасы
Мәтінді мазмұндау.
Бағалау
Жұмыс топпен орындалады, алайда бағалау әр оқушының білімі мен белсенділігіне қарай жеке қойылады.