Футбол жаттығуы
Дұрыс сөйлеуді ерте қалыптастыру не үшін маңызды?
Уақытында дұрыс әрі таза сөйлеуді меңгеру — тұлғаның толыққанды қалыптасуындағы маңызды қадам. Тілдік қабілеті жақсы дамыған адам қоғамдық ортаға жеңіл бейімделеді, өз ойын, ішкі сұрақтарын және сезімін түсінікті жеткізе алады. Ал түсініксіз, бұлыңғыр сөйлеу қоршаған ортамен қарым-қатынасты қиындатып, мінез-құлыққа да әсер етуі мүмкін.
Сөйлеудегі мүкістік баланы оқу үлгерімінен қалып қоюға итермелеп, өзіне деген сенімділігін төмендетеді. Сондықтан баланың сөйлеу дұрыстығына ерте жастан көңіл бөлген жөн: сөйлеу дағдысы туа біткен қасиет емес, ол біртіндеп қалыптасады.
Негізгі қағида
Дыбыстардың анық шығуының басты шарты — артикуляциялық аппараттың (тіл, ерін, жұмсақ таңдай) толыққанды жұмысы.
Артикуляциялық жаттығулар қалай көмектеседі?
Артикуляциялық жаттығулар тіл, ерін және жұмсақ таңдай бұлшықеттерінің қимыл-қозғалысын үйлестіріп, сөйлеу кезінде дыбыстардың анық әрі дұрыс айтылуына ықпал етеді. Бұл жаттығулар жас талғамайды: оларды кішкентай балалар да, ересектер де орындай алады.
Жаттығуды қалай бастауға болады?
- Алдымен ерін мен тілдің қозғалысын көңілді «тіл ертегілері» арқылы түсіндіру.
- Бала айнаға қарап, әр қимылды 2–3 рет қайталау.
- Ертегі соңында үлгі суретпен бекітіп, өз бетімен орындауға ынталандыру.
Қатар жүретін дағдылар
Жаттығу барысында дауыс ырғағын реттеу, тыныс алу жаттығулары және есту қабілетін дамыту қатар жүргізіледі.
Ұсынылатын режим
Күніне 2 рет, 5–7 минут (баланың жасына қарай).
Тіл ертегілері мен жаттығулар
Төмендегі ертегілер — артикуляциялық жаттығуларды ойын түрінде ұсынудың ыңғайлы тәсілі. Әр эпизод белгілі бір қимылға байланған: бала әңгіме желісін тыңдай отырып, қимылды қайталайды.
1) «Хайуанаттар бағында» (тіл ертегісі)
Ерте заманда бір тіл болыпты. Бір күні ол хайуанаттар бағына бармақ болып жолға шығады. Жаяу жүріп шаршаған тіл тал түбіне отырып тынығады. Сол сәтте көгалда жайылып жүрген үйір жылқыны көріп, біреуінің жалына жармасып мініп алып, хайуанаттар бағына қарай шабады.
Жаттығу
«Ат шауып келеді»
Таңдайды тоқылдату.
Хайуанаттар бағына жеткен соң, тіл кіреберістегі айнаға қарап өзін түзейді: шашы ұйпа-тұйпа, үсті-басы шаң болыпты. Тіл тарағын алып, шашын тарай бастайды.
Жаттығу
«Тарақ»
Тілді тістеп ұстап, алға–артқа (әрлі-берлі) қозғалту.
Ішке кіргенде, тоған ішінде аузы кең ашылған үлкен жануарды көреді — бұл сусиыр екен.
Жаттығу
«Сусиыр»
Ауызды кең ашу, 3–4 рет қайталау.
Әрі қарай жүре бергенде бақылдаған дыбыс естиді. Тоған жиегінде бақа отыр екен.
Жаттығу
«Бақа»
Үстіңгі және астыңғы тістерді қабыстыру.
Тіл тұмсығы ұзын, алып жануарды көреді. Бұл тұмсығымен денесіне су шашып тұрған піл екен.
Жаттығу
«Піл»
Ерінді алға қарай жиыру.
Тор ішінде ұзын түтікше сияқты бірдеңе жатыр. Бір мезетте ол қимылдап кетеді — бұл ұзын жылан екен.
Жаттығу
«Жылан»
Күлімсіреп, ауызды ашып, тілді алға шығарып, кейін жасыру. 3–4 рет қайталау.
Хайуанаттар бағын аралап жүріп, тіл кештің қалай батқанын байқамай қалады. Үйге қайту керек екенін түсініп, сағатына қарайды.
Жаттығу
«Сағат»
Тілді алға шығарып, оңға–солға қимылдату (сағат тілі сияқты).
Тіл үйіне келіп, ішке кіріп, есігін жауып алады.
2) «Көңілді серуен» (тіл ертегісі)
Ерте кезде өз үйшігінде бір тіл өмір сүріпті. Таң атысымен тіл ерте оянып, үйінен шығып, күн бар ма екен деп жоғары қарайды, жер балшық па екен деп төмен қарайды, оңға-солға бұрылып, жүре береді.
Жолда келе жатып, шөп арасынан «пық-пық-пық» деген дыбыс естиді. Үңіліп қараса, шөп арасында үсті тікен кірпі жүр екен.
Жаттығу
«Кірпі»
Ауыз жабық күйде тілді ерін мен тістің арасына қойып, томпайту.
Тіл әрі қарай жүріп, балалардың футбол ойнап жатқанын көріп, оларға қосылады.
Жаттығу
«Футбол»
Ауыз жабық күйде тілді оңға, кейін солға жылжытып, бет ұшын доптай томпайту.
Ойыннан кейін тіл алтыбақанға отырып тербетіледі.
Жаттығу
«Алтыбақан»
Тіл ұшын үстіңгі тістің ішкі бетіне тигізіп, кейін астыңғы тістің ішкі бетіне тигізу.
Тербеліп отырып, алаңның ортасында ашуланып тұрған күркетауықты көреді. Ол біреумен ұрысып тұрғандай.
Жаттығу
«Күркетауық»
Ауызды ашып, тілді үстіңгі еріннің жоғарғы бетіне көтеріп, «была-была-была» деп қайталау.
Күркетауықтың дауысынан сескенген тіл үйіне — анасына қарай жүгіреді. Үйге кіргенде дәмді ас иісі шығады: анасы бәліш пен құймаққа қамыр илеп жатыр екен.
Жаттығу
«Қамыр илеу»
Тілді тіспен тістеп, «та-та-та» буынын қайталау; ерінмен тілді бірге ұстап, «пя-пя-пя» буынын қайталау.
Тіл анасына құймақ пісіруге көмектеседі. Пісірген құймағы өте дәмді болады.
Жаттығу
«Құймақ»
Тілді астыңғы ерінге жалпақ күйде қойып, қозғалмай ұстап тұру.
Тіл құймағын кеседегі ыстық шаймен ішеді.
Жаттығу
«Кесе»
Тілді алға шығарып, тіл ұшын жоғары көтеру.
Анасы: «Кеш батып қалды, ұйықтайтын уақыт болды», — дейді. Тіл беті-қолын жуып, тісін тазалайды да ұйқыға кетеді.
Жаттығу
«Тіс тазалау»
Тіл ұшымен үстіңгі және астыңғы тістерді «жалау».
3) «Орманға саяхат» (тіл ертегісі)
Тіл ұйқыдан оянып, жан-жағына қарайды: аспандағы күнге көз тастайды, жерге түскен жапырақтарды көреді. Жапырақтарды жинай бастайды. Біраздан соң жалыққан тіл жаяу жүріп орманға қарай бет алады.
Дыбыстау ойыны
Қарғаның дауысы
«қарқ-қарқ»
Қасқырдың дауысы
«ау-у-у-у»
Қасқырдың дауысын естіген тіл қорқып кетіп, үйіне қарай жүгіріп қайтады.
Қысқа қорытынды
Артикуляциялық жаттығуларды қысқа уақытпен, бірақ тұрақты орындау — дыбыстарды анық айтуға, сөйлеу мәдениетін қалыптастыруға және баланың өзіне деген сенімін арттыруға көмектеседі. Ең тиімді тәсіл — жаттығуды ойын мен ертегіге айналдыру.