Қазақстанның Украинадағы жылы
Тәуелсіздік — қазақтың сан ғасырлық арманы
Бұл мәтін — Тәуелсіздік күніне арналған тағылымды ой, тарихи жад пен азаматтық жауапкершілікке шақыратын еске алу сөзі. Ұлттың басынан өткен сындарлы кезеңдер, ерлік пен қайсарлық, жоғалтқан мен тапқанның таразысы осы жерде тоғысады.
Негізгі өзек
Тәуелсіздік — бір күннің сыйы емес, ғасырлар бойғы күрестің, төгілген тер мен қанның, үзілмеген үміттің нәтижесі.
Тарихи сабақ
Халық басынан өткен зұлматтарды ұмытпау — болашақта сол қателікті қайталамаудың шарты.
Қазіргі міндет
Бірлік пен тіл, жер мен елдік — тәуелсіздіктің тірегі. Оны сақтау әр буынның борышы.
Кең даладағы күрес: жоңғар шапқыншылығы және Аңырақай
Қазақ халқы тарихтың талай тезінен өтті. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» секілді нәубеттер ұлтты жойылып кету қаупіне дейін жеткізді. Сол кезеңдегі ең ауыр сындардың бірі — жоңғар қонтайшыларының басқыншылығы еді: ел ішіндегі бытыраңқылықты пайдаланған жау бейбіт халықты қырғынға ұшыратты.
Аңырақай шайқасы (1730)
Көктемде Балқаш көлінің оңтүстік-батысындағы Алакөл маңында өткен бұл шайқасқа қазақтың үш жүзінің жасақтары қатысып, шешуші бетбұрыс жасады. Шайқаста Кіші жүз ханы Әбілқайыр тікелей басшылық етті. Қанша азапқа түссе де, үш жүздің басы қосылып, жауға күйрете соққы берді.
«Халқым, елім, жерім, атамекенім! Бірлігіміз білектің күшіндей еді... Қара шаңырағым шайқалып, жерімнен қуылып, кімнен пана іздейміз?»
— тарихи көріністен үзінді
Отарлау дәуірі және ұлт-азаттық көтерілістер
Жоңғар қаупі әлсіреген тұста да, елдің еркіндігі жолындағы күрес тоқтаған жоқ. Патшалық Ресейдің отарлау саясаты шұрайлы жерлерді күштеп тартып алумен, ұлттық құрылымдарды ығыстырумен тереңдей түсті. Осы кезеңде халықтың азаттығын қорғаған қаһармандардың есімдері тарихта айрықша орын алады: Сырым, Кенесары, Исатай, Махамбет, Сыпатай батырлар.
Бөкей ордасындағы көтеріліс (1836)
Көтерілістің басты себебі — жер тапшылығы. Халық қозғалысын Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастап, екі жүзден аса сарбаз жиналды.
Кенесары қозғалысы (1837–1847)
Үш жүздің қазақтары түгел қатысқан ірі ұлт-азаттық көтеріліс. Кенесары Қасымұлы Абылай ханның ісін жалғастырып, 20 мың сарбаздан тұратын жасақ құрды.
«Мен, мен едім, мен едім… Исатайдың барында, екі тарлан бөрі едім…»
— Махамбет өлеңінен
Зобалаң ғасыр: 1916, ашаршылық, репрессия
Қоғамды «жаңа тәртіпке» күштеп икемдеген Қызыл империяның зобалаңы қазаққа да ауыр тиді. Үміт артқан қарапайым жұрт тоталитарлық қысымға тап болды, жазықсыз жапа шекті, ел ардақтылары көзден ғайып болды.
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс
Қозғалыс барысында мыңдаған адам құрбан болды. Ең ірі оқиғалардың бірі Торғай өңірінде өтті. Көтерілісшілер жасағын Амангелді Иманов ұйымдастырды.
Ашаршылық (1931–1933)
Аштық пен індет халықты тығырыққа тіреді. Миллиондаған адам қырылып, жүздеген мың адам атамекенін тастап көшуге мәжбүр болды.
Репрессия (1937–1938)
Жаппай қуғын-сүргін ұлт зиялыларын жалмады. Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Ахмет Байтұрсынұлы секілді тұлғалар жазықсыз жазаға тартылды. Мыңдаған адам атылды, көпшілік ГУЛАГ азабын көрді.
«Кім жіберді аштық деген пәлені? Кім жауапты?.. Аштық жайын еске алудың өзі — мұң…»
— көріністен
Соғыс, тың игеру және экологиялық қасірет
Репрессия мен зұлматтан ес жиып үлгермеген халық Ұлы Отан соғысы жылдары майданға аттануға мәжбүр болды. Қазақтың талай ерлері жанын аямады: Бауыржан Момышұлы, Талғат Бигелдинов, Мәншүк Мәметова, Әлия Молдағұлова, Төлеген Тоқтаров, Рақымжан Қошқарбаев, Қасым Қайсенов және басқа батырлар ел жадында.
Соғыстың салмағы
Соғыс — барды жоқ ететін қасірет. Миллиондаған адам құрбан болды; қазақ даласынан да жүздеген мың боздақ аттанды.
Тың игеру
Кең даланы жаппай жырту мал жайылымдарын тарылтты, жер-су атаулары өзгертілді, ұлттық білім мен тәрбие ошақтары қысқарды. Бұл отарлау саясатымен қабаттасқан жаппай орыстандыруға ұласты.
Экологиялық апаттар
Ел аумағында ядролық сынақтар жүргізілді, Арал теңізі тартылды, табиғи тепе-теңдік бұзылды. Бұл — ұлт тағдырына тікелей әсер еткен ауыр мұра.
«Тілің кетсе, күнің қоса кетерін, қайран елім, қалай ғана білмедің…»
— өлең жолдарынан
Желтоқсан (1986): ұлт рухының оянуы
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы — еркіндікке ұмтылған халық рухының жарқын көрінісі. Оның ызғары бүкіл одақ кеңістігіне әсер етіп, кейінгі тарихи өзгерістерге жол ашты, ақырында КСРО-ның ыдырауына алып келген үдерістерді күшейтті.
1986 жылғы 16 желтоқсан
Орталық комитеттің пленумында Дінмұхамед Қонаевтың орнына Г. В. Колбиннің тағайындалуы қоғамдағы әділет сезімін қозғап, алаңға жастардың шығуына түрткі болды.
«Дауылға Желтоқсанның желі айналды, ашуға мінді Алатау кәрі айбарлы…»
— сахналық мәтіннен
«Қайрат деген атым бар, қазақ деген затым бар… Еркек тоқты — құрбандық, атам десең, атыңдар!»
— Қайрат Рысқұлбековтің ақтық сөзінен
Тәуелсіздік жылнамасы: 1991 жылдан кейінгі белестер
1991 жылдың 16 желтоқсаны — Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі бүкіл әлем мойындаған тарихи күн. Осы кезеңнен бастап елдің құқықтық негіздері қалыптасып, халықаралық қауымдастықтағы орны айқындалды.
Мемлекет негізін бекіткен қадамдар
- 1991 — 16 желтоқсан: мемлекеттік тәуелсіздік туралы заң қабылданды.
- 1992 — БҰҰ-ға мүше болды; мемлекеттік рәміздер қабылданды; Тоқтар Әубәкіров ғарышқа ұшты.
- 1993 — алғашқы Конституция қабылданды; 15 қараша: ұлттық валюта — теңге енгізілді.
- 1995 — 30 тамыз: референдумда жаңа Конституция қабылданды.
- 1996 — Алматыда Тәуелсіздік монументі ашылды.
- 1998 — ел астанасы Ақмолаға көшірілді.
Қоғамдық-мәдени серпін және халықаралық белестер
- 2000 — Мәдениетті қолдау жылы; Түркістанның 1500 жылдығы аталып өтті.
- 2003–2005 — Ауыл жылдары.
- 2006 — жаңа Әнұран қабылданды; Тәуелсіздікке 15 жыл, Желтоқсанға 20 жыл.
- 2010 — Астанада ЕҚЫҰ саммиті өтті.
- 2011 — VII қысқы Азия ойындары Астана мен Алматыда өтті; 16 желтоқсан: Тәуелсіздікке 20 жыл.
Түйін
Тәуелсіздік — өткеннің қасіретін ұмытпай, ерлікті қадірлеп, бүгіннің жауапкершілігін терең сезінгенде ғана баянды болады. Бірлік сақталса — елдік сақталады; тіл сақталса — рух сақталады; тарихқа адалдық болса — болашаққа жол ашылады.