Екеуің бала алысыңдар
Жол үстіндегі ойлар мен үй ішіндегі тыныс
Жолда жүрген Абай күн сайын терезе түбіне келіп, Шыңғыс тауын тамашалаудан жалықпайтын. Әр кеште әжесі Зере Айғыздан туған немересі, үш жасар Кәмшатты тербетіп отыратын.
Сол күндердің бірінде үйге Оспан мен Смағұл кіріп келеді. Смағұл да Абайдың інісі, Айғыздан туған. Оспан екеуі түйдей құрдас еді. Екеуі бір шелек қымызға лас қолдарын салып жібергенде, мұны көрген Абай қатты жеріп, екеуін де тыйып тастайды.
Осы тұста айқын көрінетін мінез
- Абайдың тәртіпке, тазалыққа қатаңдығы
- Үй ішіндегі ұсақ көрінген қылықтың өзінен үлкен тәрбие аңғарылуы
Қарқаралыға бет: хабар, арыз және үлкендердің айтысы
Көп ұзамай үйге Абайдан екі жас үлкен ағасы Тәкежан және Құнанбайға жақын болып қалған татар жігіті Ғабитхан кіріп келеді. Ғабитхан «Мың бір түнді» жырлап отырған кезде, Жұмағұл жетіп, кешегі жайттың түйінін айтады: Бөжейлер Құнанбайдың үстінен арыз түсірмек болып, Қарқаралыға бет алыпты. Ертең Құнанбай да жүрмек, Абай да бірге баруға бекінеді.
Абай жолға лезде қамданып, үйдегілермен бір мезетте қоштасып, Жұмағұлмен бірге аттанады. Қарқаралыға жетіп, әкесімен бірге тұрғанына да біраз күн өтеді.
Қонақ келетін күн
Бүгін Абайдың қайын атасы Алшынбай Құнанбайды көргелі қонаққа келе жатыр. (Алшынбайдың Түсіп деген ұлының Ділдә атты қызын Абайға айттырып қойған еді.) Ас ішіліп болған соң, Алшынбай Бөжейдің арызданғанын сөз етеді.
Осыдан кейін үйге Майыр дейтін ірі кісі кіріп келеді. Өлкенің аға сұлтаны Құнанбай болса, Майыр — соның көмекшісі. Бүгін ол Бөжейді жақтағандай болып сөз бастап, екеуі біраз айтысып та қалады.
Екеуінің сөзін Алшынбай тоқтатып, Майырды өз үйіне қайтарып жібереді. Артынша Құнанбайға қарап: «Сенің бұл ісің жөнсіз. Хан тұқымы, бәлеқұмар Баймұрын сенің орныңа аға сұлтан болғысы келіп жүр. Мешіт те аяқталуға таяды, ел сені бұрынғыдан да сыйлайды. Қырсық мінез танытпай, Бөжей бауырыңды өзіңе тарт. Кешірім сұрасаң — ештеңең кетпейді», — деп, өз жолымен кетеді.
Шөже ақынның қасына ерген сәт
Бір күні Абай Қарқаралы көшелерін аралап жүріп, үйінен алыстап кетеді. Үлкен көшенің бойымен оған қарсы бір топ адам келеді. Ортада соқыр кісі — Шөже. Екі жігіт оның желкесінен демеп ұстап келеді. Шөже сөз тапқырлығымен соңынан ерген жұртты қызықтырып, күлдіріп келеді. Абай да соларға ілесіп кетеді.
Көше басына жеткенде жұрт «Шөже, біздің үйге қоныңыз!» деп жарыса дауыстайды. Ақыры бәрі, Абай да, үлкен бір үйге кіреді. Абай Шөже ақын жайлы бұған дейін көп естіген еді. Іште де Шөже сөзден жаңылмай, отырғандарды күлкіге бөле береді.
Біраз уақыт өткен соң жұрт тарай бастайды. Абай да көп бөгелмей қайтады. Жол-жөнекей «Майбасардың пәтеріне соғып өтейін» деп бағытын өзгертеді.
Әзіл, қағытпа және үнсіз қалған намаз
Пәтерге кірген бойда Майбасар Абаймен әзілдесіп, қағыта сөйлеседі. Абай Шөжеден үйренген оралымдарын Майбасарға да қатыстырып айтып береді. Отырғандар ду күлкіге қалады.
Сол сәтте ішке Қарабас кіріп, халықтың жаңа біткен мешітке жұма намазға кетіп жатқанын хабарлайды. Бірақ іштегілердің ешқайсысы намазға бармайды.
Құнанбай пәтеріндегі үлкен жиын және Балта ақын
Намаздан кейін үлкен асқа Құнанбай пәтеріне көпшілік жиналады. Абай да барады, бірақ оны ешкім сөзге араластырмайды. Төрт бөлмелі кең үйге ағайын түгел сыйып, табақшылардың қолы үзілмей тағам тасиды.
Бір уақытта іштен домбыра үні шығып, ән басталады. Сырттағылар «Бұл кім? Бұл кім?» деп сұрайды. Абай есіктен сығалап тыңдайды. Ән аяқтала бере іштен «Бәрекелді, Балта ақын!» деген дауыстар естіледі. Абай әншінің Алшынбай қасында жүретін Балта ақын екенін бірден таниды.
Көрінбей тұрған шарт
Осы жиында Алшынбай Құнанбай мен Бөжейге қарап: «Ағайынсыңдар, жақынсыңдар. Ендеше сол жақындық қайта жаңғырсын. Екеуің бала алысыңдар. Бөжей Құнанбайдан бала алып, бауырына салсын. Иістерің аралассын», — дейді.
Бұл сөз Абайға ұнамай қалады. Іші біртүрлі түршігіп, өз бауырларының біреуі — тіпті өзі де — кетіп қалуы мүмкін деген суық ой мазасын алады.
Ауылға қайту және ең ауыр шешім
Осы кештен кейін шамамен жиырма күн өткесін Құнанбай елге қайтпақ болады. Алпыс шақты серігі жиналып, ауылға бет алады. Үш-төрт күн дегенде елге де жетеді. Құнанбай Қарашоқыдағы Күнке ауылына қонуды ұйғарады.
Ал Абай әжесі мен шешесін сағынып жүрген-ді. Ол Жұмағұлды ертіп, Жидебайға тартады. Үйдегілер қуанып қарсы алады. Абай болған жайдың бәрін тәптіштеп айтып береді.
Ертеңіне Құнанбай Қарабасты жіберіп, Бөжей мен Байсалдарды және басқа да ағайынды қонаққа шақыртады. Зере Ұлжан мен Айғызға қамданып, дайындалуды бұйырады. Айтқанындай, келесі күні көпшілік осы үйге жиналады. Қонақтар жылы қарсы алынып, дәм-тұз ұсынылады.
Жат сөздің шындығы ашылған сәт
Бөжейлер жүрер кезде Абай Қарқаралыда естіген «жат сөздің» шешуі жетеді: өз үйінде жер бауырлап, жылап Айғыз жатыр. Бөжейлер Айғыздың қызы Кәмшатты алып кетпек екен.
Бұл хәл барша жұртты зар жылатып, жүректі қинайды. Кәмшаттың шырылдаған дауысы Бөжейлер ұзап кеткенше басылмайды.