Қазіргі оқушы
Астана қаласы, №63 орта мектептің бастауыш сынып мұғалімі — Нурбекова Асемгүл Қазымбековна.
«Ұстаз болу — өз уақытыңды аямай, өзгенің бақытын аялай білу». (Ж. Ж. Руссо)
Әдебиеттік оқу пәні арқылы бастауыш сынып оқушыларының еркін ойлауын қалыптастыру
Өз бетінше еркін ойлай білу — қазіргі тұлғаны қалыптастыру мен тәрбиелеудегі маңызды бағыттардың бірі. Білім берудің басымдығы да түбегейлі өзгеріп келеді: бұрын оқушыны пәндік білім мен дағдының белгілі бір жиынтығымен ғана қаруландыру алдыңғы орында болса, бүгін оқушының өздігінен әрекет етуі, ізденуі және ой қорытуы басты құндылыққа айналды.
Еркін ойлауды дамытудағы негізгі мақсат
- оқушылардың танымдық міндеттерін қалыптастыру;
- шығармашылық қабілеті мен қызығушылығын дамыту;
- білімге құштарлығын ояту;
- өз пікірін сенімді жеткізу мәдениетін қалыптастыру.
Сабақта түрлі әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдану арқылы балаларға ұсыныс-пікірін еркін айтуға мүмкіндік беру қажет. Мұндай сабақтар оқушының ойлануына, қиялына сүйенеді, тереңде жатқан ойын ашуға көмектеседі және өзіне деген сенімін арттырады.
Әртүрлі әдістемелік тәсілдер мен технологияларды пайдалану арқылы оқушыларды тақырыпты еркін талдауға, мазмұнын еркін баяндауға, ойын дәл әрі жүйелі жеткізуге үйрету — әр мұғалімнің кәсіби міндеті деп санаймын. Бұл үшін мұғалімнің жан-жақты білімі, жаңа технологияларды меңгеруі және оны тәжірибесінде тиімді қолдана білуі қажет.
Оқушының жаңа рөлі: тыңдаушыдан ізденушіге дейін
Бұрын оқушы көбіне тыңдаушы әрі орындаушы болса, қазіргі оқушы — өздігінен білім іздейтін, еркін ойлайтын, жауапкершілігі бар тұлға. Сондықтан оқушыны тек мұғалім сөзімен және оқулықтағы оймен шектемей, оның өз пікірін құрастыруына жағдай жасау маңызды.
Қазіргі оқушы қандай болуы керек?
Дүниетанымы кең
Қоршаған орта құбылыстарын түсінуге ұмтылады.
Дарынды, өнерпаз
Шығармашылыққа жақын, қызығушылығы жоғары.
Іздемпаз, талапты
Сұрақ қоя біледі, ақпарат іздейді.
Ойы ұшқыр
Логикалық байланыс орнатады, тұжырым жасайды.
Ойын еркін жеткізеді
Дәлел келтіріп, пікірін мәдени түрде ұсынады.
Мақсат қоя біледі
Нәтижеге жету жолын жоспарлауға үйренеді.
Оқушы-оқушы, ата-ана-ата-ана, ата-ана-бала арасындағы еркін әңгімелесу, пікір қосу және ашық диалог — педагогикалық үдерістегі тәрбиелік мәні жоғары құрал. Бастауыш сынып оқушыларының әдебиеттік оқу пәнінде де, жалпы өмірде де өз ойын еркін жеткізе бермейтінін байқаған соң, осы бағытты жүйелі дамыту қажеттілігі туындады.
Мәселенің түбі: еркін ойға қойылатын шектеулер
Бастауыш сынып оқушылары ойды толық әрі нақты жеткізуде жиі қиналады. Бұған көбіне еркін ойлауға ерте жастан шектеу қою әсер етеді. Кейде ұлттық менталитетке тән «Сен баласың, саған не жоқ, өсіп ал» деген сияқты сөздер баланың пікір айтуына тосқауыл болады. Ал әр адам — жеке тұлға, сондықтан өз ойын жеткізуге және оны тыңдата білуге құқылы.
Әдебиеттік оқу сабақтарында да оқушының пікірі кейде мұғалімнің сөзімен немесе оқулықтағы дайын оймен шектеліп қалады. Ал ойын еркін жеткізе алған оқушының түсінігі тереңдеп, әр мәселені әр қырынан қарастыру дағдысы қалыптасады.
Неге бұл тақырып өзекті?
- оқушының ойын айтуға психологиялық батылдығы жетіспейді;
- диалог мәдениеті жеткілікті қалыптаспайды;
- дайын жауапқа бейімделу шығармашылықты тежейді.
Тәжірибе және мақсат: саналы таңдауға, дәлелді пікірге үйрету
Бірнеше жылдық еңбек жолымда әртүрлі оқушылармен жұмыс істедім: алғыр да болды, тұйық та болды; тентек те болды, жалқау да болды; білсе де сөйлемейтіндері де кездесті. Дегенмен барлығына бірдей ықыласпен қарап, білім нәрімен сусындатуға тырыстым. Оқушылар бастауыштан орта буынға өткенде, әріптестерім олардың нақты білім қоры бар екенін, бірақ өз ойын толық жеткізуде қиналатынын жиі айтатын. Осыдан кейін еркін ойлау дағдысына мақсатты түрде көбірек көңіл бөле бастадым.
Негізгі мақсатым
Оқушыларды кез келген мазмұн мен тақырыпқа байланыстыра отырып, екі ұйғарымның бірін таңдауға саналы шешім қабылдауға, өз ойын еркін әрі дәлелмен айтуға сабақ барысында жүйелі түрде үйрету.
Еркін ойлау тек ересектерге немесе жоғары сыныптарға ғана тән деп қарау дұрыс емес. Жұмыс дұрыс ұйымдастырылса, кіші жастағы балалар да өз даму деңгейіне сай ойлауын шыңдап, нәтижеге қол жеткізеді. Еркін ойлау әдіс-тәсілдері оқушыларды ізденімпаздыққа баулиды, терең ойлауға, үздіксіз еңбектенуге жол ашады.
Қалыптастыру жолдары: сыныптағы қауіпсіз орта және мәдени диалог
Оқушыларды мұғаліммен және сыныптастарымен еркін сөйлесуге, пікірталас жасауға, бір-бірінің ойын тыңдап, құрметтеуге, өзекті мәселенің шешімін бірге іздеуге баулыдым. Бұл жұмыс төмендегі әрекеттер арқылы жүйеленді:
Сыныптағы қағидалар
- еркін ойлауды қалыптастыру үшін уақыт беру;
- ойланып-толғануға және ойын ашық айтуға рұқсат ету;
- әртүрлі идеялар мен пікірлерді қабылдау;
- үйрену барысындағы белсенді әрекетті қолдау;
Қарым-қатынас мәдениеті
- қолайсыз жағдайға түскен оқушыны күлкі етпеу;
- бір-бірінің жауабына берілген пікірдің дәлелді, дәйекті болуын талап ету;
- еркін ойлап жасалған жұмысты бағалау және кері байланыс беру.
Ой жоқ жерде жүйелі сөйлеу де болмайды. Демек, ойлауға үйрете отырып, бала тілін дамытудың берік жолын саламыз.
Ата-анамен және ортамен серіктестік: үйден басталатын еркін сөз
Жұмысты оқушылардың еркін сөйлеу және ойлау қабілеттерін бақылап-зерттеуден бастадым. Нәтижелерді сараптай отырып, алдағы жоспарды нақтыладым: ата-анамен және кітапханамен байланысты жандандыру, оқушының қоршаған ортасы мен сабақ үдерісі арқылы ойын жетілдіру қажет деп таптым.
Ата-анамен жұмыс
- ата-аналарды жоспармен таныстырып, қолдауға шақыру;
- отбасындағы қарым-қатынас, баланың орны, бейімділігі туралы мәлімет жинау;
- баспасөзге жазылу, бірге оқу, талдау және баланың пікірін тыңдау;
- ата-ананы мәдени, жүйелі, көркем сөйлеуге ынталандыру;
- жиналыстарда еркін талқылау мен пікірлесуге жағдай жасау.
Қоғамдық орта және медиа сауат
- амандасу, тыңдай білу, өзгенің ойын сыйлау дағдыларын бекіту;
- жөн сұраған адамға жауап беру мәдениетін қалыптастыру;
- телебағдарламалардан көргенін талдап, өмірде қолдану жолдарын пікірлесу;
- оқиғаларға өз көзқарасын білдіруге және ой қосуға үйрету.
Нәтижелер: қызығушылық, білім сапасы, шығармашылық өсім
1) Қызығушылық артты
Әдебиеттік оқу пәніндегі тапсырмаларды бейімдеп қолдану нәтижесінде оқушылардың пәнге деген қызығушылығы күшейді.
2) Білім сапасы көтерілді
Өз ойын дәлелдеу, талдау және қорытынды жасау дағдылары оқу нәтижесіне оң әсер етті.
3) Шығармашылық дамыды
Логикалық ойлау, қиял және шығармашылық іс-әрекетке қабілет байқаларлықтай артты.
Жұмыс барысындағы бақылау нәтижелері ата-аналарға таныстырылып, оларға нақты ұсыныстар мен кеңестер беріліп отырды. Мұғалім әр оқушыны жеке тұлға ретінде көріп, оның өмірдегі өз орнын табуына жағдай жасауға тиіс.
Қорытынды ой: болашаққа қызмет ететін тәрбие
«Өркениеттіліктің басты міндеті — адамды еркін ойлай білуге үйрету». (Эдисон)
Ендеше, өз болашағымызды саналы ойлауға тәрбиелейік. Еркін ойлайтын, пікірін дәлелмен айта алатын, тыңдай білетін және құрметке негізделген диалог құра алатын ұрпақ — елдің тұрақты дамуының берік тірегі.