Романтикалық образ, реалистік образ
Образдың жасалу тәсілдеріне қарай образдың түрлері қалыптасады. Жасалу тәсілдері қаншалықты алуан болса, образ түрлері де соншалықты көп қырлы. Мектеп тәжірибесінде әдебиет мұғалімдері көбіне образдың екі-ақ түрін атап түсіндіреді: жағымды образ және жағымсыз образ.
Мұндай бөлудің өз логикасы бар: суреткердің әр образды жасау ниетіне, кейіпкердің мінез-құлқына, кескін-кейпіне, іс-әрекетіне қарай біз оны не ұнатамыз, не ұнатпаймыз. Мысалы, Амантайды, Ботакөзді, Асқарды ұнатсақ, Итбайды, Мадиярды, Кулаковты ұнатпаймыз. Сөйтіп, алғашқыларын жағымды, соңғыларын жағымсыз деп екі топқа оп-оңай бөле саламыз.
Екіге ғана бөлу неге жеткіліксіз?
Дәл осылай жіктеу — эстетикалық талғамның биік өлшемінен туған жүйе деу қиын. Мектеп оқушысының түсінігіне жеңіл болсын деп «жағымды», «жағымсыз» деген анықтағыштар әлі де қолданыла берер, бірақ университет деңгейінде мұндай жадағай ұғыммен шектелуге болмайды.
Себебі ең алдымен «жағымды/жағымсыз» дегеннің өзі тым тұрпайы. Егер образды «тірі адам» деп ұқсақ, өмірдегі адамдардың бәрін ап-айқын екі топқа, тіпті екі «сортқа» бөліп тастау мүмкін бе? Үнемі ғана жағымды немесе үнемі ғана жағымсыз мінезден құралған адам болмысы кездесе ме? Жоқ. Тірі адам — қайшылығы бар, күрделі құбылыс; оны біржақты қылып «сорттау» мүмкін емес.
Өнерде де солай. Мәселен, Құнанбай секілді кесек тұлғаны тек «жағымсыз образ» деу әділетсіз: онда адамға тән жақсылық та, жамандық та, күш те, қаталдық та қабат көрінеді. Демек, әдебиеттегі адам образын тек осы екі атауға сыйғызу — тым шартты тәсіл.
Образ түрлерін белгілеудің негіздері
Образ түрлерін айқындауда бірнеше фактор бар: әдістік, тектік, тәсілдік.
Көркемдік әдіс тұрғысынан
- Романтикалық образ
- Реалистік образ
Әдеби тек тұрғысынан
- Эпикалық образ
- Лирикалық образ
- Драмалық образ
Жасалу тәсілі тұрғысынан
- Юморлық образ
- Сатиралық образ
- Фантастикалық образ
- Трагедиялық образ
- Геройлық образ
- т.б.
Әр түрдің өзіне тән ерекшелігі бар, оны білу әдебиетшіге ауадай қажет. Әдебиеттегі көркемдік әдіс, негізінен, екіге бөлінеді: романтизм және реализм. Бұл мәселе арнайы кең талданады; ал бұл жолы көркемдік әдіс тұрғысынан қарастырылатын образдың екі түріне қысқаша назар аударамыз.
Романтикалық образ: қиялға сүйенген бейне
Романтикалық образ — әдебиеттегі адам бейнесінің ең байырғы, дәстүрлі түрлерінің бірі. Оның алғашқы үлгілері көне дүние әдебиетінде, әсіресе мифте, сондай-ақ әр халықтың ауыз әдебиетінде жатыр.
Әрқашан алға, алысқа, арманға ұмтылған халықтың қиялы да телегей-теңіз. Романтикалық образдың өзегінде — қиял. Ол өмірде болған немесе бар деректен гөрі, өмірде әзірше жоқ, бірақ болуы мүмкін дерекке сүйенеді.
Қазақ фольклорындағы романтикалық бейнелер
Қазақ әдебиетіндегі романтикалық образдың ежелгі үлгілері халық ертегілері мен аңыздарында, батырлық дастандарында, тарихи жырларында жасалған. Желаяқ, Көреген, Саққұлақ, Таусоғар секілді қиял-ғажайып кейіпкерлерден бастап, Алдар Көсе мен Асанқайғыға дейін; одан әрі Алпамыс пен Қобыландыға, Тарғын мен Қамбарға дейін фольклорымызда романтикалық образдың ғажайып үлгілері мол.
Жазба әдебиеттегі жалғастық
Жазба әдебиетте де романтикалық бейне жасау дәстүрі үзілмейді. Мағауия Абайұлы мен Ығылман Шөрекұлының, Мұхамбетжан Сералин мен Сұлтанмахмұт Торайғыровтың көлемді шығармаларында романтикалық образдардың көркем үлгілері бар.
Қазіргі қазақ совет әдебиетінде де мұндай бейнелер аз емес: Сәбит Мұқановтың «Сұлушашы» мен Жұмағали Саинның «Күләндасы», Әбділда Тәжібаевтың «Абылы» мен Қасым Аманжоловтың «Абдолласы» — соның жекелеген, қадау-қадау мысалдары. Бұл тізімді ұзарта беруге болады.
Дәстүрлі түр ретінде өміршеңдігі
Романтикалық образ — қай жанрда да жиі кездесетін, қалыптасқан дәстүрлі түр. Бір ғана Ғабит Мүсіреповтің өзі прозадағы аналар бейнесінен бастап, драматургиядағы Ақаны мен Ақтоқтысына дейін романтикалық образдың алуан қырлы, әсем типтерін айрықша шеберлікпен сомдады.