Қазақша рефераттар

Баланың күші жетпейтін жұмыстар беріп, зорықтыру барлық жағынан зиянды

Ата-аналарға арналған баяндама

Оқушылар мен жасөспірімдердің суицидтік мінез-құлық ерекшеліктері

Бала тәрбиесінің дұрыс жолға түсуі оны қоршаған ортаға, әсіресе отбасы мен ұстаздар қауымының парасаттылығына тікелей байланысты. Педагогикалық этиканы сақтай отырып, баламен жылы сөйлесу, қолдау көрсету және оның көңіл күйінің неге бұзылғанын байқап, түсінуге тырысу — қиын кезеңде үлкен көмек.

Негізгі ой

Бала қиналған сәтте жанынан табылатын досы, ұстазы немесе ата-анасы болып, шынайы тыңдап, демеу көрсете алса — өз өміріне қасақана қол сұғу қаупі төмендейді.

Отбасындағы жағдайдың рөлі

Суицид тек материалдық жағдайы төмен отбасыларда ғана кездеседі деген түсінік қате. Мұндай оқиғалар тұрмысы жақсы отбасыларда да орын алады. Кей жағдайда мәселе — ата-ананың баласына жеткілікті уақыт бөлмеуі, сырласпауы, ішкі әлемін байқамауы. Сондықтан жасөспірімнің өтпелі кезеңіндегі қиындықтардың алдын алу үшін мектеп пен отбасының тығыз байланыста жұмыс істеуі маңызды.

Зерттеу деректері (себептер үлесі)

41%

Жұмбақ жағдайда

18%

Жан күйзелісінің салдарынан

19%

Кесімді жазадан қорыққаннан

18%

Отбасындағы жағдайлардан

6%

Махаббатқа байланысты күйзелістен

Маңызды дерек

Жыл сайын елімізде өзіне-өзі қол жұмсау салдарынан шамамен 3000 бала қазаға ұшырайды.

Көбінің жасы — 14–17 аралығы.

Алдын ала байқалуы мүмкін белгілер

Өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойдың немесе қауіптің алдында мына өзгерістер жиі кездесуі мүмкін:

  • Сабақ үлгерімі төмендейді.
  • Қарым-қатынасы шектеледі, тұйықталады.
  • Қызығушылығы бәсеңдейді.
  • Көңіл күйі түсіңкі, тез ашуланғыш болады.
  • Тәбеті төмендейді немесе керісінше шамадан тыс тамақтанады.
  • Ұйқысы бұзылады, ұйқысыздық байқалады.
  • Өлім туралы жиі айтады, қорқытады немесе ишара білдіреді.
  • Жеке заттарын ретке келтіреді, «қоштасуға» ұқсас әрекеттер жасайды.
  • Достарына алғыс айтып, жылы қоштасады.

Қауіптің күшеюіне әсер ететін жағдайлар

  • Қатты ренжу, жалғыздық, жабырқаушылық, «ешкім түсінбейді» деген сезім.
  • Ата-ананың сүйіспеншілігін сезінбеу, қызғаныш, махаббаттағы сәтсіздік.
  • Жақын адамның қазасы, ата-ананың ажырасуы, отбасының ыдырауы.
  • Өзін кінәлі сезіну, ұялу, қорлану, ар-ұждан қинауы, өзіне риза болмау.
  • Мазаққа қалудан қорқу, мезгілсіз жүктілік, махаббаттағы күйзеліс.
  • Жазаланудан қорқу, көмек сұрауға бата алмау.
  • Кек алу, ыза, қауіпті сезіну, бопсалау.
  • Назар аударту, аяушылық туғызу, қиын жағдайдан «құтылу» ойы.
  • Жолдастарына, оқыған кітаптарына немесе фильм кейіпкерлеріне еліктеу.

Суицид туралы қате түсініктер

«Қанында бар, тұқым қуалайды»

Бұл пікір дәлелденбеген.

«Тек ақыл-ойында кемістігі барлар ғана өзін-өзі өлтіреді»

Зерттеулер өзіне қол жұмсағандардың 80–90%-ы психикалық тұрғыда мүлдем сау болғанын көрсетеді.

«Алдын ала білу мүмкін емес, тоқтата алмайсың»

Дағдарыс — уақытша құбылыс. Бұл кезде адамға жылу, көмек, қолдау қажет. Көмек дер кезінде көрсетілсе, ол өз райынан қайтуы мүмкін.

Қалай көмектесуге болады?

  • Жылы қарым-қатынас орнатыңыз.
  • Мұқият тыңдаңыз, сөзін бөлмеңіз.
  • Жанама сұрақтар арқылы жағдайды нақтылаңыз.
  • Жалған немесе үстірт «ақыл айтушы» болмаңыз.
  • Тығырықтан шығу жолдарын бірге қарастырыңыз.
  • Үмітін оятыңыз.
  • Осындай қиындықты бастан өткеріп, кейін жол тапқандар туралы айтыңыз.
  • Баланы жалғыз қалдырмаңыз.

Қаталдық емес, қамқорлық тәрбиелейді

Балаға ұрсу, ұру, ащы айқай мен жазалаудан гөрі ата-ананың сабырлы сөзі, пайдалы кеңесі, мейірімі мен қамқорлығы қажет. Өкінішке қарай, өмірде біз кейде балаға сүйіспеншілік танытуға уақыт таппай қаламыз.

Бала үлкендер тарапынан болатын психологиялық қысым мен күш көрсетуден өзін қорғауға әрдайым дәрменсіз. Ең қауіпті тұс — балалар біздің өзара қарым-қатынасымыздағы айқай, дөрекілік, қаталдық сияқты үлгілерді тез қабылдап, соған үйреніп кетеді. Отбасында сыйластық көрген бала ертең мейірімді, қайырымды болып өседі.

Айқайдың салдары: балада қалыптасатын жағымсыз ерекшеліктер

  1. Қорқыныш, қарсылық, реніш.
  2. Жәбірлену сезімі, қорлану, кек сақтау.
  3. Адамгершілік құндылықтарға мойынсұнбау.
  4. Алдауға және жалған сөйлеуге бейімділік.
  5. Дұрыс шешім қабылдау қабілетінің әлсіреуі.
  6. Мейірімділік пен зұлымдықтың ара-жігін ажырата алмау.
  7. Ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін түсінбеу.
  8. Өзін-өзі сыйламау.
  9. Жиі ұрыс естігенде — өзін және айналасындағыларды жек көру.

Қол жұмсау мен ауыр жазалау ақыр соңында бала мен ата-ана үшін қайғылы жағдайларға әкелуі мүмкін. Бала не үшін жазаланғанын түсінбей, жақсы мен жаманды ажырата алмайтын күйге түсуі ықтимал.

Тұйықтан шығу жолдары: ата-анаға нақты кеңестер

  1. 1 Балаңызды әрдайым тыңдауға және түсінуге тырысыңыз. Қандай мәселе болса да назар аударыңыз.
  2. 2 Шешімді балаңызбен ақылдаса отырып қабылдаңыз, өз бетімен шешім жасауына мүмкіндік беріңіз. Соңғы сөз ата-ананыкі болғанымен, кей таңдауды балаға қалдыру орынды.
  3. 3 Қателіктің алдын алу үшін жағдайды дер кезінде байқап, дұрыс арнаға бағыттаңыз.
  4. 4 Демалысына жағдай жасап, іс-әрекеттің бір түрінен екіншісіне ауыстырып отырыңыз.
  5. 5 Талапты нақты, айқын айтыңыз. Түсінбей қалса немесе ұмытса, ашуланбай, сабырмен қайта түсіндіріңіз.
  6. 6 Үйіп-төгіп тапсырма бергенше, біртіндеп орындалатын жұмыстарды таңдаңыз.
  7. 7 Күші жетпейтін тапсырмамен зорықтырмаңыз — бұл барлық жағынан зиян.
  8. 8 Ашу үстінде әрекет жасамаңыз: тоқтап, жағдайды саралаңыз. Бала неге бұлай істеді — себепті түсінуге тырысыңыз.
  9. 9 Баланың тап болған жағдайы несімен қиын екенін анықтаңыз: сіз қандай қолдау көрсете аласыз, қандай нақты көмек бере аласыз — соны ойластырыңыз.

Бала — «кішкентай періште» емес, тәрбиелеу оңай емес екені түсінікті. Дегенмен, қандай күрделі жағдай болса да, баланың адамдық қадір-қасиетін құрметтей отырып, кемсітпей, күш қолданбай-ақ, тығырықтан шығуға болады.