Жырдың өзіне тән ерекшелігі - оқиғаның диалогтік түрде берілуі
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Негізгі деректер
- Пәні
- Қазақ әдебиеті
- Сыныбы
- 7-сынып
- Сабақтың тақырыбы
- «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
- Сабақтың түрі
- Лекция сабағы
- Пәнаралық байланыс
- Тарих
Әдіс-тәсілдер және ресурстар
Сабақтың әдістері
- Сұрақ-жауап
- Талдау-жинақтау
- Жобамен жұмыс
Көрнекіліктер
- Оқулық
- Модульді-блокты жоспар
Сабақтың мақсаты
Білімдік
Оқушыларды «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының көне дәуір мұрасы екендігімен таныстыру; жанрлық ерекшелігін, батырлар жырынан айырмашылығын, жырдың нұсқаларын және оны зерттеген ғалымдарды көрсету.
Дамытушылық
Тақырыпқа қызығушылықты ояту; мағынаны тануға, ажыратуға, ой қорытуға және пікір айтуға дағдыландыру.
Тәрбиелік
Елін, жерін, Отанын сүюге баулу.
Лиро-эпос: жанрдың өзегі
Ертедегі қазақ поэзиясында сюжетті әңгімеге құрылған жырлардың бір бөлігі лиро-эпос деп аталады. Батырлар жырының басты тақырыбы ел қорғау мен ерлік болса, лиро-эпостық жырлардың айырмашылығы — онда көбіне бір-біріне ғашық адамдардың тағдыры, қуанышы мен арманы, мұңы мен қайғысы суреттеледі.
Негізгі айырмашылық
- Батырлар жыры: ел қорғау, ерлік, күрделі қақтығыс.
- Лиро-эпос: махаббат, адам тағдыры, сезім драмасы.
Жыр нұсқаларын хатқа түсіргендер мен жариялағандар
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының әр кезеңде әртүрлі ортада жазылып алынған, аударылған және жарияланған нұсқалары бар. Төмендегі деректер жырдың кең таралуын және тұрақты зерттеу нысанына айналғанын көрсетеді.
| Зерттеуші / тұлға | Жылы | Қай жерде / кімнен | Іс-әрекеті |
|---|---|---|---|
| Саблуков (орыс ғалымы) | 1830 | Семей өңірі, Көкпекті жақтағы жыраудан | Жазып алған |
| Ғ. Дербісалин | 1834 | Омбы, губернаторлық кеңседе қызмет еткен | Бір үлгісін хатқа түсірген |
| Андрей Фролов | 1841 | Аягөз сыртқы округтік приказында тілмаш | Қазақ ақындарының айтуынан жазып алған |
| Ш. Уәлиханов | 1851 | Атақты Жанақ ақыннан | Жазып алған |
| А. С. Пушкин | — | Орынбор маңындағы ауылдар | Естіп жазып алып, поэма етіп жазуды ойлаған |
| М. Путинцев | 1865 | Қазақстанға келіп | Жазып алып, орыс тіліне аударған |
| Академик В. Радлов | 1870 | — | Бір нұсқасын жазып алып, еңбегінің үшінші томына енгізген |
| Профессор Н. Н. Березин | 1876 | «Түрік хрестоматиясы» | Бір нұсқасын жариялаған |
| Н. Пантусов (археолог) | 1898 | Түркі өлкесін зерттеу барысында | Қозы мен Баян мазарына қатысты деректерді зерттеп, еңбектерінде жариялаған |
| И. А. Кастанье (орыс тарихшысы) | 1910 | Орынбор мұражайы | Он шақты нұсқаға дерек беріп, бір нұсқасын орысшаға аударған |
| М. Әуезов | 1925, 1936, 1939 | Мәскеу, Алматы | «Батырлар жыры» басылымдары аясында: алғаш жариялануы; Жанақ нұсқасын шығару; жинаққа енгізілу |
Маңызды түйін
Бұл жырды бір топ ғалым халықтық мұра ретінде жоғары бағаласа, енді бір тобы оны көне дүниенің ескерткіші ретінде арнайы зерттеу нысанына айналдырған.
Ғылыми пікірлер: жырдың халықтық сипаты
| Зерттеуші | Жылы | Еңбегі | Тұжырымы |
|---|---|---|---|
| С. Сейфуллин | 1932 | «Қазақ әдебиеті» | Радлов нұсқасына сүйеніп тоқталады |
| С. Мұқанов | 1935 | Батырлар жыры туралы еңбегі | Жырдың халықтық сипатта екенін дәлелдейді |
| Қ. Жұмалиев | 1944 | «Қазақ әдебиеті» | Халық жыры ретінде бағалайды |
| Ә. Марғұлан, М. Ақынжанов | 1958 | Оқулық; «Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері» | Жырдың халықтық ортада туғанын айтады |
Жанақ ақын және жырдың көркемдік ерекшелігі
Жанақ — ірі ақын әрі асқан қобызшы. Ол өз дәуірінде Жетісу мен Семей өңірлерін көп аралап, ақындармен айтысқа түсіп, көлемді жырларды орындаған. Жанақ жырлаған «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» — халықтық сипаты басым, құрылымы күрделі шығарма.
Сабақта айқындалатын ерекшеліктер
- Реалистік сипат: оқиға өмірге жақын өрбиді.
- Типтік бейнелер: Қозы мен Баян, Қарабай мен Қодар — ел жадында сақталған жинақталған тұлғалар.
- Диалогтік баяндау: оқиға көбіне кейіпкерлердің тілдесуі арқылы беріледі.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру, сынып тазалығына көңіл бөлу.
- Оқушылардың назарын сабаққа шоғырландыру.
2) Үй тапсырмасын пысықтау
Үйге берілген лиро-эпостық жыр бойынша сұрау жүргізіледі. Оқушыларға нақты сұрақтар қойылып, жауаптар талданады.
3) Жаңа сабақты түсіндіру
Лиро-эпос ұғымы түсіндіріліп, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының жанрлық табиғаты, таралу аймағы, нұсқалары мен зерттелуі жүйеленеді.
Білімді бекіту
Өтілген тақырып бойынша сұрақтар қойылады. Оқушылардың түсінбеген тұстарына қосымша түсіндіру беріледі.
Білімді бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Оқушылардың жауаптары мен сабаққа белсенді қатысуына қарай бағаланады.
Үйге тапсырма
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын оқып, мазмұндап келу.