Қазақша рефераттар

Болымсыз етістік

Қазақ тілі • 6-сынып

Етістік тақырыбы бойынша сабақ жоспары және тапсырмалар

Оқушылар төмендегі бос орындарға жауап жазады (асты сызылған курсив сөздердің орнына оқушы дәптерінде бос орын қалдырылады).

I кезең — «Көпір» тапсырмалары

Оқушылар үйде орындап, сабаққа дайындалып келеді.

1) Етістік дегеніміз не?

Жауабы: Етістік — заттың іс-әрекетін білдіретін сөз табы.

2) «Не істеді? Қайтті? Не қылды?» сұрақтарына жауап беретін сөз табы қайсы?

Жауабы: Бұл сұрақтарға етістік жауап береді.

3) Етістік құрамына қарай нешеге бөлінеді?

Жауабы: Құрамына қарай дара және күрделі

4) Етістік құрылысына қарай қалай бөлінеді?

Жауабы: Құрылысына қарай негізгі және туынды

II кезең — Топтық жұмыс арқылы жаңа сабақты меңгеру

1-бөлім (10 минут)

Оқушылар «Білу, Түсіну, Талдау, Жинақтау» тәсілдеріне сай тапсырмаларды өздері толтырады.

2-бөлім (10 минут)

Жауаптарды мұғаліммен бірге талдайды, қорытынды ауызша бағаланады.

Теория: «Білу»

Бағдар сұрақтар: Кім? Не? Нені? Қашан? Қандай? Қалай? Не істеді?

Бос орынға қажетті сөздерді жаз

1) Іс-әрекеттің жүзеге асуына немесе аспауына байланысты етістіктің түрлері қалай аталады?

Жауабы: болымды және болымсыз

2) Табыс септігін қажет ететін етістік қалай аталады?

Жауабы: сабақты етістік.

3) Етістік қалай жасалады?

Жауабы: Етістік жұрнақ арқылы зат есім мен еліктеуіш сөздерден жасалады.

4) Зат есімнен етістік тудыратын үлгілер

Мысалдар: бас + қар, бас + қыз, бас + тыр.

5) Етіс мағынасына қарай нешеге бөлінеді?

Жауабы: ырықсыз, өздік, өзгелік, ортақ.

6) Іс-әрекеттің атқарушысы арнайы айтылмай, қимыл өздігінен істелетін етістік түрі қалай аталады?

Жауабы: ырықсыз етіс.

7) «-ғалы, -гелі, -қалы, -келі» тұлғалы көсемше туралы

Жауабы: Бұл тұлғалы көсемше жіктелмейді.

8) Тұйық етістік (-у) жалғанғанда болатын дыбыс өзгерісі

Ереже: Қатаң п, қ, к дыбысына біткен етістіктерге тұйық етістіктің -у жұрнағы жалғанғанда, түбірдің соңындағы п → б, қ → ғ, к → г болып өзгеруі мүмкін.

9) Етістіктің сөйлемдегі негізгі қызметі

Жауабы: Етістіктің ең негізгі қызметі — баяндауыш болу.

10) Болымсыздық мағына қалай беріледі?

Жауабы: Есімше тұлғаларына емес, жоқ сөздері тіркесіп, болымсыздық мағына береді.

Теория: «Түсіну»

Бағдар сұрақтар: Неге? Неліктен? Себебі? Не үшін?

Себебін анықта

1) Неліктен етістік сөйлемде баяндауыш қызметін атқарады?

Жауабы: Себебі етістік заттың іс-әрекетін білдіреді, ал сөйлемде әрекеттің негізгі хабарын баяндауыш береді.

2) Неліктен «-ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе» жұрнағы арқылы жасалған етістік болымсыз етістік деп аталады?

Жауабы: Себебі бұл жұрнақтар іс-әрекеттің болмайтынын білдіреді. Мысал: оқыма, жазба, айтпа.

3) Неліктен өзгелік етіс деп аталады?

Жауабы: Себебі іс-әрекетті сөйлемдегі іс иесі өзі емес, басқа орындаушы арқылы істетеді.

4) «Жуыс, көтеріс, жөндес» сөздері неліктен ортақ етіске жатады?

Жауабы: Себебі бұл сөздер ортақ етістің -ыс/-іс/-с жұрнақтары арқылы жасалған.

Талдау: Венн диаграммасы бойынша салыстыру

Болымды етістік

  • Іс-әрекеттің болатынын білдіреді.
  • Сұрақтары: Қайтеді? Не істейді?

Ұқсастығы

  • Екеуі де іс-әрекетті білдіреді.
  • Қызметі бірдей: сөйлемде баяндауыш бола алады.
  • Екеуі де жұрнақ арқылы жасалады.

Болымсыз етістік

  • Іс-әрекеттің болмайтынын білдіреді.
  • -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе жұрнақтары арқылы жасалады.
  • жоқ, емес сөздерімен тіркесуі арқылы да жасалады.
  • Сұрақтары: Қайтпейді? Не істемейді?

Жинақтау: тақырыптың басты идеясы

Ұқсастығы

  • Екеуі де іс-әрекетті білдіреді.
  • Екеуінің де атқаратын қызметі бірдей.
  • Екеуі де жұрнақ арқылы жасалады.

Болымды етістікке тән

  • Іс-әрекеттің болатынын білдіреді.
  • Сұрақтары: Қайтеді? Не істейді?

Болымсыз етістікке тән

  • Іс-әрекеттің болмайтынын білдіреді.
  • -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе жұрнақтары арқылы жасалады.
  • жоқ, емес сөздерімен тіркесуі арқылы да жасалады.
  • Сұрақтары: Қайтпейді? Не істемейді?

Автор

Қазақ тілі мен әдебиет пәні мұғалімі — Ибрагим Бегімхан Керімханұлы