Сәлем - әдептілік белгісі
Жан сұлулығы — үлкен байлық
Адамның ішкі әлемі — оның ең үлкен қазынасы. Мейірім, ақыл, қайырым, әдеп, тазалық, жинақылық сияқты қасиеттер баланың бойына ерте жастан орнықса, ол өмір бойы жол көрсететін рухани бағдарға айналады.
Мағжан Жұмабаевтың ойы: баланың маңайындағы зат та, айтатын сөзі де, адамдардың жүріс-тұрысы да жинақы, ретті, таза, әдепті, сұлу болуы тиіс.
Қарама-қарсылықтар және таңдау
Жаратылыста бәрі қарама-қарсы ұғымдармен қатар жүреді: ақ пен қара, күн мен түн, ыстық пен суық, жақсы мен жаман. Осы жұптардың арасынан адам күн сайын таңдау жасайды. Ал таңдауымыздың негізі — ішкі тәрбиеміз.
Жақсы қасиеттер рухани биіктіктен туындайды, ал жаман қылықтар — рухани әлсіздіктің белгісі. Сондықтан адам өз бойындағы ізгілікті ұдайы күшейтіп отыруы керек.
Әдептілік — ар-ұяттың айғағы
Әдептілік — адамдық қасиеттердің көрінісі, мінез-құлықтың өзегі. Әдеп бар жерде ұят та, жауапкершілік те, сыйластық та бар.
Әдептілік дегенің — әрқашанда керегің.
Әсемпаздық дегенің — әуре-сарсаң әлегің.
Тәртіпті бала — сүйеніш, төбең бір көкке жетеді.
Тәртіпсіз бала — күйініш, төмендеп басы кетеді.
Ұлы ойшылдардан — мінез бен тәрбие туралы сөз
Абай
«Егер заң қуаты қолымда бар кісі болсам, “адам мінезін түзеп болмайды” деген кісінің тілін кесер едім».
Әбунасыр әл-Фараби
«Жақсы тәрбие мен ақыл күші бірігіп, адамшылық қасиеттерді қалыптастырады».
Өсиет сөз
«Арлы мен арсыздың кім екені ісінен ғана емес, пікір-пиғылынан да көрінеді».
Шәкәрім
«Адамдағы ынсап, әділет, мейірім — үшеуін қосып айтқанда, ұждан деген ұғым шығады».
Бұл ой ар-ұжданның тек ұялу емес, мейірімділік, адалдық, шыншылдық, қанағат секілді қасиеттерді қажет ететінін аңғартады.
Адамгершілік туралы
Адамгершілік — адамның ішкі рухани байлығы.
Жақсымен жолдас болсаң — жетерсің мұратқа,
Жаманмен жолдас болсаң — қаларсың ұятқа.
Үлкенді сыйлау — адамгершіліктің бір негізі. Қазақ қоғамында үлкенді құрметтеу ұлттық дәстүрге айналған; кісіні сыйлау — әрбір жастың парызы. Ата-бабамыз баланы бесігінен жақсы әдеттерге баулыған.
Өзін-өзі тәрбиелеу
Жақсы адам болып қалыптасу үшін ең алдымен өзін тани білу керек.
Өмірге тірек болатын үш сапа
Адамның жақсы өмір сүруіне үш қасиет айқын тірек бола алады: адал еңбек, мінсіз ақыл, таза жүрек.
Сәлем — тәрбиенің бастауы
Тәрбие көзі сәлемнен, сөйлеген сөзден басталады. Сәлем беру, сәлем алу — міндет қана емес, адамның ішкі мәдениетінің өлшемі.
Атам маған әманда «Әдепті бол» деген.
Ата сөзі санамда: жасы үлкен — жол берем.
Алдын орап кісінің кесіп өтпей көлденең.
Ізетімен кішінің сәлемдесіп қол берем.
Сүйкімді бала атанып, сүйсінткің келсе кісіні,
Жіберме үлкен қателік — жәбірлей көрме кішіні!
Итеріп оны қалма сен!
Ойыншық, кәмпит, кесе ме — қолынан тартып алма сен!
Кішіге күшіңді көрсетіп, жәбірлеп оны ұрма сен!
Кіші де өсер ер жетіп, үлкендік оған қылма сен!
Сәлем — әдептіліктің белгісі. Сәлемдесу — кездескен адамдардың бір-бірінің амандығын сұрап, ізет танытып, ниеттестігін білдіруі.
Үлкенге сәлем беру — кішінің міндеті. Қазақта: «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы қария сәлем береді» деген сөз бар.
Кітап — рухани әлемді оятатын күш
Адамның дүниетанымын кеңейтетін, рухани дүниесін оятатын — кітап. Ертегі, аңыз, әңгімелерді оқи отырып, біз мәдениетке жақындаймыз және өнерге құштар боламыз.
Сұлулықтың символы: аққу
Жаны сұлу, ақ еркем, ары сұлу.
Бір мамығы майысса ауырсынып,
Тарақ етіп тұмсығын тарайды кеп,
Тарайды кеп, тарайды қауырсынын.
Жаны сұлу, ақ еркем, ары сұлу,
Бірде суға сүңгиді асыр салып.
Ойнасаңшы, ойнасын ерке құстар,
Тыныштығын олардың қашырмалық.
Ойталқы: «Жан сұлулығы» деген не?
- Жан сұлулығын қалай түсінесің?
- Сенің ойыңша, кімнің бойында жан сұлулығы басым? (сыныпта, мектепте, ауылда, әдебиетте, теледидарда және т.б.)
Бұл сұрақтарға жауап іздеу — өзіңе де, айналаңа да жауапкершілікпен қарауға үйретеді.
Нақыл сөздерге назар
Сәбит Мұқанов: «Адамның ішкі сезімінің айнасы — көз».
Бұқар жырау: «Жақсының аты өлмейді. Ғалымның хаты өлмейді».
Жүсіп Баласағұни: «Адамда жақсы қасиет болмаса, оған бақ та, бақыт та қонбайды».
Қорытынды
Жан сұлулығы — сыртқы көріністен де биік ұғым. Ол әдептен, мейірімнен, еңбектен, адалдықтан, үлкенді сыйлаудан және кішіні қорғайтындай жүрек жылуынан қалыптасады. Осындай қасиеттерді өмірлік дағдыға айналдыру — әр адамның қолындағы ең қымбат мүмкіндік.