Қара сексеуіл
Сексеуіл: шөлге бейімделген тұзға төзімді өсімдік
Сексеуіл — алабота тұқымдасына жататын, бұта немесе шағын ағаш түрінде өсетін өсімдіктер туысы. Биіктігі 12 метрге дейін жетеді. «Галаксилон» деген грекше атауы «тұзды ағаш» деген мағына береді: бұл сексеуілдің тұзға төзімділігімен байланысты қалыптасқан. Сексеуіл — көпжылдық, бұта тектес өсімдіктердің қатарына жатады.
Қысқаша сипаттама
- Өмірлік формасы
- Көпжылдық бұта немесе шағын ағаш
- Биіктігі
- 12 м-ге дейін
- Төзімділігі
- Тұзға және қуаңшылыққа бейім
- Көбеюі
- Тұқым арқылы
Мүшелерінің құрылысы
1) Тамыры
Тамыр жүйесі өте күшті дамыған. Жанама тамырлары топыраққа 10–11 метрге дейін таралады.
2) Сабағы мен бұтағы
Сабағы мен бұтақтары бунақты. Діңі көбіне қисық, мықты, бірақ морт келеді. Дің сүрегі бұжырлы, ауыр, сондықтан суға батып кетеді.
3) Гүлі
Гүлі ұсақ, қосжынысты, бірүйлі. Қабыршақ тәрізді гүл жапырақтың қолтығында көбіне төрттен орналасады. Гүлсерігінде бес күлте жапырақша, аталығы да бесеу, аналығы біреу.
4) Жапырағы
Жапырақтары өте ұсақ, қабыршақ тәрізді.
5) Гүлдеу мерзімі
Сәуір–мамыр айларында гүлдейді.
6) Жемісі
Жемісі — қанатты жаңғақша.
7) Жемісінің пісіп-жетілуі
Қыркүйек–қазан айларында пісіп-жетіледі, ал қарашада жерге төгіледі.
8) Көбеюі және өсуі
Сексеуіл тұқымынан көбейеді. Негізінен жас өркендерінен дамып, өсіп-жетіледі.
Қазақстандағы сексеуіл түрлері және таралуы
Қазақстандағы орман қорының едәуір бөлігін сексеуіл тоғайлары құрайды. Оның жалпы көлемі шамамен 5 млн (дереккөздерде әртүрлі көрсетіледі) деп бағаланады. Қазақстанда сексеуілдің үш түрі өседі: ақ сексеуіл, қара сексеуіл, Зайсан сексеуілі.
Кездесетін аймақтар
- Маңғыстау өңірі (Маңғышлақ, Ақтау маңы)
- Қызылорда облысының құмды алқаптары
- Жамбыл облысы, Шу аудандары
- Алматы облысы, Балқаш ауданы
- Балқаш және Зайсан көлдерінің маңы
Ақ сексеуіл: негізгі белгілері
Ақ сексеуіл — биіктігі 6 метрге дейін жететін бұта немесе ағаш тектес өсімдік. Діңінің диаметрі 10–20 см шамасында. Қабығы жылтыр, дің қабығының түсі көбіне сұрғылт-сары болып келеді. Бұтақтануы дихотомиялы (екіге айырылып тарамдалады). Жас өркендері бунақты әрі морт; күзде қатайып, түсіп қалады.
Жапырағы
Ұзындығы шамамен 2 мм ғана болатын қабыршақ немесе ине тәрізді өте ұсақ жапырақтары сұрғылт-жасыл бұтақшаларда қарама-қарсы орналасады.
Гүлі
Қосжынысты гүлдері қысқарған өркендерде түзіледі.
Таралуы және экологиялық ерекшелігі
Ақ сексеуіл Арал теңізі маңында, Алакөл және Балқаш өңірінде, Сырдария мен Іле өзендерінің жағалауларында, Бетпақдалада, Қызылқұм мен Мойынқұмда, құмды шөлдер мен көшпелі құмдарда өседі. Қара сексеуілге қарағанда құм басуға және құрғақшылыққа төзімділеу, бірақ тұзға аса шыдамды емес. Сол себепті ойпат, сортаңдау жерлерде сирегірек кездеседі.
Шаруашылықтағы маңызы
- Ағашы қатты әрі үгілгіш, отын ретінде жақсы жанады.
- Шөлді аймақтарда егістік маңына және ауыл шетіне құмнан қорғаныш белдеу ретінде отырғызуға болады.