Қазақша рефераттар

Қыз Жібек операсы

Сабақтың тақырыбы: Жыр және опера

Сабақтың мақсаты

Лиро-эпостық жырлармен таныстыру және қазақ халқының тұрмыс-салт жырлары мен әдет-ғұрыптарын түсіндіру.

Білімділік мәні

Опера жанры туралы мәлімет беру; кәсіби музыкамен таныстыру; тыңдап тану, талдау және ажырата білу дағдыларын қалыптастыру.

Дамытушылық

Опера құрылымы, либретто мен лейтмотивтің өзара байланысын түсіндіру; күрделі шығарманы насихаттау арқылы тыңдай білу мәдениетін дамыту.

Тәрбиелік мәні

Жыр мен опера тыңдау барысында сахна мәдениетін танып, оны бойға сіңіруге; классикалық үлгідегі кәсіби музыканы тыңдай білуге тәрбиелеу.

Пәнаралық байланыс

  • Ана тілі
  • Дүниетану
  • Бейнелеу өнері
  • Орыс тілі
  • Математика

Пайдаланылған әдебиеттер

Ш. Құлманова, М. Оразалиева, Б. Сүлейменова, С. Елеманова. Жалпы білім беретін мектептің 4-сыныбына арналған «Музыка» оқулығы. «Атамұра» бағдарламасы. Алматы, 2004.

Халық музыкасы және опера

Қазақ халқы — ән мен жырға бай халық. Батырлар жырымен қатар, оқиғалары махаббат тақырыбына құрылған «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» сияқты лиро-эпостық жырлар кең тараған. Көптеген жазушылар мен композиторлар осы жырларды негізге алып, әдеби-музыкалық шығармалар жазды.

Е. Г. Брусиловский және «Қыз Жібек» операсы

Композитор Евгений Григорьевич Брусиловский «Қыз Жібек» жырының негізінде «Қыз Жібек» операсын жазды. Либреттосын әйгілі жазушы Ғабит Мүсірепов жазған. Опера алғаш рет 1934 жылы сахналанды. Шығармада еркіндік аңсаған, шынайы махаббат үшін күрескен Жібек пен Төлеген бейнелері суреттеледі. Опера төрт бөлімнен тұрады.

Композитор туралы қысқаша

Евгений Григорьевич Брусиловский Дондағы Ростов қаласында туған. Алғаш музыкалық сауатын анасы ашқан. Санкт-Петербург консерваториясын бітіргеннен кейін Алматыға келеді.

Ол — Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері, қазақ музыка өнеріне елеулі үлес қосқан композитор. Қазақ музыкасының ұлттық ерекшелігін терең түсініп, көптеген халық әндері мен күйлерін, халық композиторларының туындыларын өз шығармаларына арқау етті.

Шығармалары

  • Опералары: «Айман — Шолпан», «Қыз Жібек», «Ер Тарғын», «Жалбыр», «Дудар-ай».
  • Симфониялық шығармалар мен көптеген ән-хорлар авторы.
  • Әндері: «Қазақстан», «Шолпан», «Қос қарлығаш».
  • Балаларға арналған музыкалық шығармалары да бар.

Брусиловский қазақ музыкасын дамытуға зор үлес қосып, көптеген жас композиторларға ұстаз болды.

«Қыз Жібек» операсының қысқаша мазмұны

Жібек атты сұлу қыз өз қалауымен алыстағы бір рудың баласы — жас жігіт Төлегенге қосылғысы келеді. Алайда Жібекке бұрыннан көз салған өз елінің жігіті Бекежан оған күштеп үйленуге бел байлайды.

Жібектің ата-анасының ризашылығын алған Төлеген үйлену үшін өз ата-анасының рұқсатын сұрауға еліне аттанады. Бірақ әкесі Базарбай келінді өзі таңдайтынын айтып, рұқсат бермейді. Әке қарсылығына қарамастан, Төлеген Жібектің еліне қайта жол тартады.

Төлегеннің келе жатқанын естіген Бекежан оның жолын аңдып, кездесіп, алдап дос болады. Қоштасар сәтте Бекежан Төлегенді ту сыртынан садақпен атып өлтіреді. Төлегеннің қазасын естіген Жібек қайғыдан құздан құлап қаза табады.

Музыкалық сөздік

Опера

Опера — сахнада қойылу үшін жазылған көлемді музыкалық-драмалық шығарма. Операда барлық сөз бен қимыл музыка арқылы жеткізіледі. Оны орындауға жеке орындаушы, ансамбль, хор және оркестр қатысады. Операда ән, ария, би және симфониялық үзінділер орындалады.

Опера — бірнеше жанрдың тоғысуы: міндетті түрде либретто болады, сахнаға лайық музыка жазылады, декорация, костюм және сахналық шешімдер дайындалады.

Негізгі терминдер

Либретто
Опера, балет және ораторияға арналған әдеби-поэтикалық мәтін.
Лейтмотив
Музыкалық шығарманың негізгі әуені және сол әуеннің шығарма бойына қайталанып, негізгі ойды білдіруі. Опера мен симфониялық шығармаларда бірнеше рет қайталанатын музыкалық тақырып ретінде кездеседі.
Увертюра
Опера басталар алдындағы музыкалық кіріспе.
Ария
Кейіпкердің бейнесін ашатын жеке ән.
Ариоза
Арияның шағын түрі.

Тыңдалым: «Қыз Жібек» операсынан үзінділер

Жібек бейнесін ашатын ән: «Гәкку»

«Гәкку» — Жібектің нәзіктігі мен көркем болмысын айқындайтын ән. Операда бұл ән кейіпкердің ішкі әлемін, махаббатқа адалдығын әсерлі жеткізуге қызмет етеді.

Ыбырай Сандыбайұлы (1860–1930)

Халық композиторы, белгілі әнші (тенор), суырыпсалма ақын. Көкшетау өңірінде дүниеге келген. 8–9 жасынан ән сала бастаған. Ыбырай әндері Ақан, Біржан дәстүрін жалғап, биік әрі асқақ орындау мәнерімен ерекшеленеді.

Танымал әндері: «Гәкку», «Дүние», «Желдірме».

Мұхит Мералыұлы (1841–1918)

Батыс Қазақстанда туған. Табиғи дарынымен сұлу сазды әндер шығарған. «Дүние-ай» әнінде адамның өмірдегі орны мен толғанысын жырлайды; ән байсалды, бірқалыпты орындалады.

Операдағы халық әндерінің рөлі

Е. Брусиловский Жібек бейнесін тереңірек ашу үшін операға басқа да халық әндерін енгізген. Соның бірі — Мұхиттың «Дүние-ай» әні.

Кейіпкерлер бейнесі және халық музыкасы

Төлеген бейнесі

Төлеген бейнесі халық әндері мен күйлерінің лейтмотивтері негізінде жасалған. Бұл — өз бақыты жолында қаза болған, қажымас қайратты жігіттің тұлғасы. Ол ескі салт бойынша ата-ананың айттыруымен үйленуді қаламай, Жібектей сүйген жарын өзі таңдауды мақсат етеді.

Сипаттайтын әуендер

  • «Қос барабан»
  • «Алқара-ай көк»
  • «Қаракөз»

Қайғылы жағдайдың таянғанын сездіру үшін «Ақсақ құлан» күйінің бастапқы тақырыбы пайдаланылады: ол оркестр кіріспесінде және Төлегеннің қаза болар алдындағы ариясында естіледі.

Бекежан бейнесі

Операдағы жағымсыз кейіпкер — Бекежан. Оның Жібекке деген сезімі Төлегенге деген өшпенділікпен, күншілдікпен қабаттасып көрінеді. Сондықтан Бекежанға тән музыка екпінді, «сатыр-сұтыр» мінезді, дүлей боранның ызғарындай әсер береді.

Лейтмотив

Бекежанның лейтмотиві «Аққұм» әнінің негізінде құрылған. Ол Бекежанның ариясында, оркестрдің кіріспесі мен қорытынды бөлімінде беріліп, Жібекке Төлегеннің қайғылы қазасын сездіретін драмалық реңк қалыптастырады.

Дауыс ашу және ән айту ережелері

Негізгі қағидалар

  • Зейін қойып тыңда және әннің алғашқы дыбысын дәл алуға тырыс.
  • Ән айту кезінде тік тұр немесе тік отыр.
  • Дауысты дыбыстарды созып, дауыссыз дыбыстарды қысқа әрі анық айт.
  • Иықты көтермей тыныс ал; демді белгіленген жерге дейін сақта.
  • Өз даусыңды тыңдап, дыбыстың әдемі шығуын қадағала.
  • Ән айтқанда қасыңдағыларды тыңда: даусың топтан бөлектеніп кетпеуі керек.

Әндету: «Гәкку»

Аралап талай жердің, әй, дәмін таттым, Құс салып, айдын көлде, әй, дабыл қақтым. Айта алмай Гәккуімді, әй, ешбір адам, Маңмаңдап қоңыр қаздай, ау, мамырлаттым, ау.

Қайырмасы

Гәкку, гәкку, га-га-га-га-га-га. Гәк-ку, гәк-ку, га-га-га-га-а-а-а.

Жаңа тақырыпты бекіту

  • «Қыз Жібек» операсында Е. Г. Брусиловский қандай халық әндерін пайдаланған?
  • Операның басты кейіпкерлері кімдер?
  • Либретто дегеніміз не?
  • Лейтмотив дегеніміз не?
  • «Опера» сөзінің мағынасын түсіндір.
  • Операның құрылымдық ерекшеліктерін ата.

Үй тапсырмасы

Мәтінмен жұмыс

  • «Қыз Жібек» операсының қысқаша мазмұнын әңгімеле.
  • Евгений Брусиловскийдің шығармашылығы туралы мәліметті қайтала.
  • Төлеген мен Бекежан бейнесін ашатын әндерді (әуендерді) танып кел.
  • Операға қатысты негізгі терминдерді жатта.

Ән тапсырмасы

  • «Гәкку» әнін жатта.
  • Әнді жатқа, дұрыс тыныс алып орындап кел.

Бағалау

Бағалау тыңдалымдағы белсенділік, терминдерді дұрыс қолдану, сұрақтарға жауап беру және әнді орындау сапасына қарай жүргізіледі.