Менің кітаб
Тәуелдік жалғау: мағынасы және қолданылуы
Тәуелдік жалғау — сөзге жалғанып, бір заттың не ұғымның біреуге тиесілі екенін білдіретін жалғау (принадлежность).
Тапсырма: өлеңдерді мәнерлеп оқыңдар. Тәуелдік жалғауы жалғанған сөздерге ерекше назар аударыңдар.
Өлең: «Менің Республикам»
Сырбай Мәуленов
Тауды көрсең күн көзімен таласқан,
Аспан көрсең ай мен күнге жол ашқан.
Менің байтақ республикам таулары —
Менің көгім — мөлдіреген сол аспан.
Дала көрсең көкжиекпен ұштасқан,
Көлді көрсең секілді бір түскі аспан.
Менің байтақ республикам даласы —
Менің көлім теңізбен қол ұштасқан.
Қызыл бұлттай көрсең қырдың гүлдерін,
Көрсең ашық Алатаудың күндерін.
Жерінде гүл, көгінде күн бір жүзген —
Ұлан-байтақ Республикам — бұл менің.
Тәуелдік жалғаулары (кесте)
Жекеше түрі
| Жақ | Тұлға | Жалғаулары |
|---|---|---|
| I | Менің | -ым / -ім, -м |
| II | Сенің | -ың / -ің, -ң |
| II | Сіздің | -ыңыз / -іңіз, -ңыз / -ңіз |
| III | Оның | -ы / -і, -сы / -сі |
Көпше түрі
| Жақ | Тұлға | Жалғаулары |
|---|---|---|
| I | Біздің | -ымыз / -іміз, -мыз / -міз |
| II | Сендердің | -ларың / -лерің, -дарың / -дерің, -тарың / -терің |
| II | Сіздердің | -ларыңыз / -леріңіз, -дарыңыз / -деріңіз, -тарыңыз / -теріңіз |
| III | Олардың | -ы / -і, -сы / -сі |
Ескерту: II жақ көпше тұлғаларында тәуелдік жалғауы көптік мәнмен қабаттаса келеді.
Жаттығулар
1-жаттығу: сәйкестендіріңдер
Кестедегі сөздерді тиісті тұлғалармен сәйкестендіріңдер.
Сөздер
- Отаным
- Елі
- Еліңіз
- Туған жерің
- Ордасы
- Елбасымыз
Тұлғалар
- Менің
- Сенің
- Сіздің
- Оның
- Біздің
- Олардың
2-жаттығу: өлеңнен тәуелдік жалғаулы сөздерді табыңдар
Өлеңді мәнерлеп оқып, тәуелдік жалғауы бар сөздерді белгілеңдер.
«Үш бақытым»
Мұқағали Мақатаев
Ең бірінші бақытым — халқым менің,
Соған берем ойымның алтын кенін.
Ол бар болса, мен бармын, қор болмаймын,
Қымбаттырақ алтыннан нарқым менің.
Ал, екінші бақытым — тілім менің,
Тас жүректі тіліммен тілімдедім.
Кей-кейде дүниеден түңілсем де,
Қасиетті тілімнен түңілмедім.
Бақытым бар үшінші — Отан деген,
«Кім мықты?» десе біреу, Отан дер ем.
Оты сөнген жан бар ма жанбаған?
Ойланбай-ақ кел де, от ал менен.
3-жаттығу: сөздерді жекеше түрде тәуелдеңдер
Берілген сөздер: тау, күн, халық, бақыт, Отан.
| Жақ | Тау | Күн | Халық | Бақыт | Отан |
|---|---|---|---|---|---|
| I (Менің) | |||||
| II (Сенің) | |||||
| II (Сіздің) | |||||
| III (Оның) |
4-жаттығу: тиісті жалғауды қойыңдар
Көп нүктенің орнына қажетті тәуелдік жалғауын жазыңдар.
- Қазақстан — менің Отан...
- Бұл — сенің үй...
- Мынау — оның жер...
- Менің кітап... көк түсті.
- Олардың ауыл... үлкен.
- Біздің қала... да үлкен мұражай ашылды.
- Бүгін біз оның ауыл...на бардық.
5-жаттығу: сөз құрамын талдаңдар
Берілген сөздер: жерің, Отаным, еліміз, бақыты, тілім.
Үлгі
Жерің: жер — түбір, -ің — тәуелдік жалғау (жекеше түрі, II жақ).
Тест тапсырмалары
1. Тәуелдік жалғаулы сөзді табыңдар.
- а) Отан
- ә) Туған жер
- б) Күнім
- в) Бақыт
- г) Аспан
2. Тәуелдік жалғауының жекеше түрінің III жағын көрсетіңдер.
- а) Қаламыз
- ә) Үйім
- б) Кітабы
- в) Бақыттары
- г) Дастарқаным
3. Көп нүктенің орнына керекті жалғауды жазыңдар.
Ол бізді өзінің үй...не шақырды.
- а) -ым
- ә) -ы
- б) -сы
- в) -і
- г) -ің
4. Тәуелдік жалғаулы сөзді табыңдар.
- а) Барады
- ә) Көрдік
- б) Дәптер
- в) Болашағың
- г) Үй
5. Тәуелдік жалғауының көпше түрінің II жағын көрсетіңдер.
- а) Мектептерің
- ә) Тілім
- б) Аспаны
- в) Бақыты
- г) Келешегіміз
6. Көп нүктенің орнына керекті жалғауды жазыңдар.
Біздің астана... Қазақстанның орталығында орналасқан.
- а) -ың
- ә) -міз
- б) -ы
- в) -ларың
- г) -мыз
7. Тәуелдік жалғаулы сөзді табыңдар.
- а) Кітап
- ә) Ойын
- б) Көрдік
- в) Жазуым
- г) Сынып
8. Тәуелдік жалғауының жекеше түрінің II жағын көрсетіңдер.
- а) Көйлегім
- ә) Қаламы
- б) Орындықтарың
- в) Тапсырмаң
- г) Отаны
9. Көп нүктенің орнына керекті жалғауды жазыңдар.
Менің сүйікті актер... — Асанәлі Әшімов.
- а) -мыз
- ә) -м
- б) -ым
- в) -ім
- г) -сы
10. Көп нүктенің орнына керекті жалғауды жазыңдар.
Менің туған жер... — Қазақстан Республикасы.
- а) -м
- ә) -ың
- б) -мыз
- в) -сі
- г) -ім