Күрделі эфирлерді алу жолдары
Тақырыбы
Күрделі эфирлер
Мақсаты
Күрделі эфирлердің алыну жолдары, физикалық және химиялық қасиеттері туралы жаңа білім қалыптастыру; реакция теңдеулерін сауатты жаза білу дағдыларын дамыту. Оқушылардың әрқайсысы жеке жұмыс жасау жауапкершілігін түсініп, тапсырмаларды кезең-кезеңімен орындауға үйренеді.
Сабақтың құрылымы
1) «Сұрақ – жауап» кезеңі
Сыныпқа жаппай 10 сұрақ қойылады. Мақсат — негізгі ұғымдарды жылдам еске түсіріп, жаңа тақырыпқа дайындық жасау.
2) «Ой қозғау» кезеңі
Зертханалық құрал-жабдықтарды құрастыру арқылы тәжірибеге дайындық жүргізіледі.
3) «Отгадать ребус» кезеңі
Ребус шешу арқылы терминдер мен ұғымдарды бекіту, қызығушылықты арттыру көзделеді.
Күрделі эфирлер туралы қысқаша түсінік
Күрделі эфирлер табиғатта кең таралған және биологиялық маңызы бар қосылыстар қатарына жатады. Гүлдер мен жемістердің құрамында күрделі эфирлер болғандықтан, олардың хош иісі айқын сезіледі. Сондай-ақ өсімдік және жануар майлары да күрделі эфирлерге жатады.
Кездесуі
Гүлдер, жемістер, майлар
Маңызы
Биологиялық, тұрмыстық, өнеркәсіптік
Белгісі
Көпшілігінің иісі жағымды
Күрделі эфирлерді алу жолдары
Табиғи өнімдерден алу
Күрделі эфирлердің бір бөлігі табиғи өнімдерден бөлініп алынады және табиғи қоспалардың құрамында кездеседі.
Этерификация (эфирлену) реакциясы
Карбон қышқылдары спирттермен минерал қышқылдарының қатысында әрекеттесіп, күрделі эфир мен су түзеді. Бұл — күрделі эфир алудың ең кең таралған тәсілдерінің бірі.
Жалпы түрі
R–COOH + R′–OH ⇄ R–COOR′ + H2O (қышқыл катализаторы)
Физикалық қасиеттері
- Қарапайым карбон қышқылдарының күрделі эфирлері көбіне түссіз сұйықтықтар.
- Суда нашар ериді немесе ерімейді.
- Көпшілігінің иісі жағымды, хош иісті болуы мүмкін.
Химиялық қасиеттері
Гидролиз реакциясы
Күрделі эфирлердің гидролизі — этерификацияға кері процесс. Реакция қышқыл немесе сілті қатысында жүреді. Эфир су молекуласымен әрекеттесіп, ыдырау нәтижесінде қышқыл мен спирт түзеді.
Жалпы түрі
R–COOR′ + H2O ⇄ R–COOH + R′–OH (қышқыл/сілті қатысында)
Минералды қышқылдардың күрделі эфирлері
Бейорганикалық қышқылдар да (күкірт, азот және фосфор қышқылдары) спирттермен әрекеттесіп, күрделі эфирлер түзеді. Мысалы, күкірт қышқылының маңызды эфирлері — метил және этилсульфаттар; оларды алкилкүкірт қышқылдары деп те атайды.
«Ой қозғау» кезеңі (4 минут)
Этилацетатты алу тәжірибесінде қолданылатын құрал-жабдықтарды жинақтау үшін химиялық ыдыстар мен құрылғыларды еске түсіреміз. Мақсат — қауіпсіз және дұрыс құрастырылған қондырғы арқылы тәжірибені жүйелі жүргізу.
Үй тапсырмасы (3 минут)
- А) «Күрделі эфирлер» тақырыбы бойынша бес жол өлең құрастыру.
- Ә) Хош иісті күрделі эфирлер туралы шағын эссе жазу.