Қазақша рефераттар

Мақалбай ата

Мақсаты

  • Отбасы тәрбиесі халықтық тәлім-тәрбиеден үнемі нәр алады; халық тәрбиесі — отбасы тәрбиесінің бастауы.
  • Отбасындағы халық тәрбиесінің рөлін ашу, мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәніне тоқталу.
  • Ата-ананың мектеппен байланысын нығайту және бала тәрбиесіндегі жауапкершілігін арттыру.

Көрнекілік

Отбасы өмірін бейнелейтін суреттер және қанатты сөздер арқылы ойды нақтылау, тәрбиелік мазмұнды күшейту.

Негізгі ұстаным

Тәрбие — баламен сөйлесу, әңгімелесу, ақыл-кеңес берумен ғана шектеліп қалмауы тиіс. (А. С. Макаренко)

Қанатты сөз: «Баланы жетіге келгенше тыйма, жетіден он төртке келгенше құлынша қина, ал он төрттен кейін құрдасыңдай сыйла».

Кіріспе: бала тәрбиесінің бастауы

Ғасырлар бойы халқымыз бала тәрбиесіне ерекше мән берген. Нәресте дүниеге келген сәттен бастап оның өсіп-өнуіне, қалыптасуына ықпал ететін орта мен қарым-қатынасқа мұқият қараған. Ата-ананың жүрек жылуын сәби ана құрсағында жатқан кезден-ақ сезінуі — отбасылық мейірімнің алғашқы белгісі.

Бала бір мен бес жас аралығында адамгершілік әліппесін, дүниетанымның алғашқы ұғымдарын меңгере бастайды. Бесіктегі балаға тіл қату, бесік жырын айту, тілі енді шыққан баланың сұрақтарына ойланып жауап беру және түсіндіру — тәрбиенің алғашқы қадамы.

Алты жастан бастап мектеп табалдырығын аттаған бала жаңа ортада адамгершілік қасиеттерді қастерлеп, өмір заңдылықтарын үйренеді. Бастауыш сынып — тәрбиелеу мен білім берудің алғашқы, шешуші баспалдағы.

Мұғалімнің рөлі

  • Әр оқушының жүрегіне жол табу.
  • Әрқайсысының өзіндік ерекшелігін көре білу.

Қазіргі жаңару кезеңінде келешек ұрпақты ұлттық құндылықтар жүйесінде тәрбиелеу — басты бағыттардың бірі. Сыныптан тыс жұмыстар арқылы оқушыларды ата-баба дәстүріне жақындатуға, адамгершілік қасиеттерін тереңдетуге мүмкіндік туады.

Пікірталас: мақал-мәтелдің тәлімдік қуаты

Халықтың баға жетпес қазынасы — мақал-мәтелдер. Олар жастарға тәлім-тәрбие беріп, жеке тұлғаны жан-жақты қалыптастыруға ықпал етеді. Төмендегі мақал-мәтелдер тәрбиенің мәнін ашады және үлкенді құрметтеудің өлшемін көрсетеді.

Үлкенді сыйлау туралы өнеге

  1. 1. Үлкенге үнемі сәлем бер.
  2. 2. Үлкенге қарсы шықпа.
  3. 3. Үлкеннің батасын қабыл ал.
  4. 4. Атаға бөлінгендер адыра қалады, көпті қорлаған көмусіз қалады.
  5. 5. Үлкен кісіні ренжітпе.
  6. 6. Ауылыңда қария болса, жазып қойған хатпен тең.
  7. 7. Кәрі келсе асқа, жас келсе іске.
  8. 8. Кәрінің сөзі — дәрі.
  9. 9. Ақылды қария — ағып жатқан дария.
  10. 10. Кәріліктің алды — жігіттіктің соңы.
  11. 11. Жақсы үлкенді қадірлесе — құт болар! (Махмұд Қашқари)

Пікірталас барысында оқушылар мақал-мәтелдерді кезекпен айтып, мағынасына тоқталады; жауаптары тыңдалып, ойлары толықтырылады.

Отбасы мектебі: әке мен ананың өнегесі

Қазақ отбасында ең әуелі әке, содан соң ана — отбасы мектебінің ұстаздары. Ата-ананың басты талабы мен тілегі — баланың әдепті болып өсуі. Сондықтан «Әдепті бол», «Тәрбиесіздік етпе», «Көргенсіз болма» деген сөздер баланың құлағына сіңіп өседі.

Үйінде мейірімділік пен имандылықты көріп өскен бала уақыт өте әдепті, адал, тиянақты, ұқыпты болуға бейімделеді.

Үй ішіндегі сыйластықтың ықпалы

Әйелдің еріне қарым-қатынасы балалардың әкеге көзқарасын қалыптастыратынын естен шығармау керек. Әке беделі көбіне ананың сөзі, іс-қимылы, қабағы арқылы орнығады.

Ерлі-зайыптылар балалардың көзінше бір-біріне дөрекі сөйлеспей, балағат айтпай, дауыс көтеріп керіспегені жөн. Бұл — ата-ананың өз беделін сақтауы ғана емес, бала жүрегін жараламаудың және болашақта қайталанатын жаман әдеттің алдын алудың жолы.

Осындайда ананың «Әкеңмен ақылдас», «Әкең біледі», «Әкеңнің айтқанын істе» деген дәстүрлі сөздерді орнымен айтуы — тәрбиенің нәзік те нәтижелі тетігі.

Тағылым: Абайдың әдепке үйренген қадамы

Абай туралы эпопеяда халқымыздың тәрбиелік дәстүрін айқындайтын мәнді эпизод бар: Семей қаласында үш жыл оқып, жайлаудағы әке үйіне кешкіре жеткен 13 жасар шәкірт Абай аттан түскен бойда шешесіне қарай амандасуға бет алады. Сонда ақылды да байсалды анасы Ұлжан: «Әй, балам, анда әкең тұр, әуелі әкеңе барып, сәлем бер!» — дейді. Балалық сезіммен бір сәтке қателескенін ұққан Абай дереу бұрылып, әкесі Құнанбай тұрған топқа қарай жүреді.

Негізгі ой

Бұл көрініс — үлкенді сыйлаудың сыртқы рәсімі ғана емес, отбасы ішіндегі тәртіптің, әке беделінің және әдеп мәдениетінің бала санасына қалай сіңетінін көрсететін тағылым.

Көрініс: ақыл мен бата

Оқушының сөзі

Бүгін біздің сүйікті атамыз Мақалбай қонақта. Ол бізге мейірімін төгіп, ақылын айтып келді. Ендігі сөз — өзіңізде.

Мақалбай атаның өсиеті

Ата-анаңды құрметтесең, жақсылық пен игілік көресің.

«Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер».

  • Ата — бәйтерек, бала — жапырақ.
  • Әке — асқар тау, ана — бұлақ, бала — жағасындағы құрақ.

Қарияны ардақтасаң, қартайғанда саған да ізет көрсетіледі. Ал енді айтыңдаршы: дүниеде не қымбат, не қатты, не тәтті? «Жеті жоқты» да атап беріңдер.

(Оқушылар жауабы тыңдалады.)

Ақ бата

Сабағыңды оқы — беске, Балалар үйінің қуанышы бол. Бауырыңның жұбанышы бол, Үлкендердің сенімін ақта. Түлесін көктет, мекеніңді нұрландыр.

Қорытынды: бақытты отбасының өлшемі

Бала тәрбиесінде отбасының орны ерекше. Оны қоғамдық тәрбиенің ешбір саласы толық алмастыра алмайды. Отбасының мақсаты — баланы өмірге әкелу ғана емес, оған ата-баба салт-дәстүрін, ақыл тәрбиесін дарыту, бүгінгі өмір құндылықтарын қабылдату, ата-анасына, қоғамына, еліне қамқор болар ұл-қыз тәрбиелеу.

Тәрбиенің ұзақ әсері

«Қатты тәртіп берсең бала күнінде, өнерімен қуантады түбінде. Бала нені білсе жастан, ұядан — өлгенше соны таныр қиядан».

«Өнер-білім берем десең басынан, бер оқуға балаларды жасынан».

«Ата-анадан өсіп ұрпақ тараған, жақсы-жаман болса, бала солардан». (XI ғасыр, Ж. Баласағұни)

Ата-ананың баланың жеке ерекшеліктерін танып, жақсы тәрбие беруі — қоғам алдындағы міндет. Сыйластық, түсіністік, жауапкершілік орныққан шаңырақ — бақытты отбасы. Бақытты отбасында ғана дені сау, жан дүниесі бай, өмірге құштар, ой-өрісі кең, білімді ұл-қыз өседі.