Аршын көне түрік заманында қолданылған ұзындық бірлігі
Қазақ халқы тұрмыста, сауда-саттықта, құрылыс пен көш-қон кезінде ұзындық, уақыт және аудан мөлшерін өлшеудің байырғы бірліктерін кең қолданған. Бұл өлшемдер көбіне адамның дене мүшесіне, қозғалысына және табиғи тәжірибеге сүйеніп қалыптасқан.
Ұзындық өлшем бірліктері
Құлаш
Иық деңгейінде кере созылған екі қол ұшының арасына тең. Шамамен 166–170 см. 1 құлаш = 8 қарыс.
Сауда-саттықта, тұрмыста және салық өтеу кезінде пайдаланылған. Түрлері: сала құлаш, кере құлаш, көш құлаш.
Аршын
Көне түркі заманынан белгілі ұзындық өлшемі. Алғашқы нақты мәні әр кезеңде әрқилы болған. Деректер бойынша XVI ғасырдан бастап шамамен 71,12 см ретінде қолданылған.
Парсы тілінен енген; бастапқы мағынасы — шынтақтан саусақ ұшына дейінгі аралық. Кей деректерде «қан аршыны» деп те аталады.
Кез
Байырғы деректерде аршынмен мағыналас қолданылған өлшем. 1 кез = 62–71,12 см.
Қарыс
Толық жазылған бас бармақ пен ортаңғы саусақ ұштарының аралығы. Саусақтың үлкен-кішілігіне қарай шамамен 19–21 см.
Тұрмыста және құрылыс жұмыстарында қолданылған. Киіз үй уығы көбіне 12–16 қарыс мөлшерінде жасалады.
Тұтам
Бүгілген төрт саусақ пен алақан арасындағы қуыстың ұзындығына тең. 1 тұтам ≈ 8–8,5 см.
Сүйем және сынық сүйем
- Сүйем — шамамен 18 см.
- Сынық сүйем — бас бармақ пен сұқ саусақтың екінші буынына дейінгі керілген аралық, шамамен 13–16 см.
Қадам
Адам адымына тең өлшем. 1 қадам ≈ 60–70 см.
Шынтақ
Қолдың ортаңғы саусағы ұшынан шынтақтың бүгілген жеріне дейінгі аралық. Қазақстанда кең тараған Бұхар шынтағы 40–41 см шамасында.
Қол қары (қары)
Кеуденің орта тұсынан кере созылған қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралыққа тең. Шамамен 80–85 см.
Кейде оң иықтан бүкіл кеуде бойлай өтіп, кере созылған сол қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралық та «қары» ретінде алынады; ол шамамен 1 м.
Жол және қашықтыққа қатысты өлшемдер
Ат шаптырым
≈ 30 км
Тай шаптырым
≈ 15 км
Арқан бойы
≈ 7–8 м
Шақырым
1 км
Көш жер
«Көш жер» — көштің жүрісіне байланысты қалыптасқан қашықтық өлшемі. Түрлі мағына береді:
- Қозы көш — орта есеппен 14,5 км.
- Күзгі көш — орта есеппен 25,5 км.
- Орта көш — шамамен 90 км.
Уақыт өлшем бірліктері
Тәулік (сөтке)
24 сағат
Тал түс
Түскі 12:00 шамасы
Сиыр түс
09:00–10:00 аралығы
Мүшел, ғасыр
1 мүшел — 12 жыл
1 ғасыр — 100 жыл
Аудан өлшем бірліктері
Егіншілік дамыған өңірлерде жер көлемін өлшеуге арналған байырғы бірліктер қолданылған. Соның ішінде ең жиі кездесетіндері — танап пен тепе.
Танап
Қазақстанның суармалы аудандарында қолданылған. 1 танап = 1820,23 м².
Тепе
Байырғы аудан бірлігі. Қазақстанда шамамен 2 км² деп алынады.
Алтынға қатысты атаулар
Қазақ тілінде «ат басындай алтын», «тайтұяқ алтын» сияқты тіркестер кездеседі. Бұл атаулар алтынның көлемі мен салмағына қатысты өлшемдік мәнді де меңзеуі мүмкін, алайда олардың нақты шамасы арнайы зерттеуді қажет етеді.