Асқабақтың пайдалы қасиеттері
Мазмұны
- 1 Кіріспе
- 1.1 Асқабақтың шығу тарихы
- 1.2 Асқабақтың пайдалы қасиеттері
- 1.3 Асқабақтұқымдастарға сипаттама
- 1.4 Асқабақтың емдік қасиеттері
- 2 Қорытынды
- 3 Пайдаланылған әдебиеттер
Кіріспе
Болса да табиғаттың бір есебі,
Әлсіздер күштіменен теңеседі.
Мәңгілік мызғымайтын тас қой десең,
Тасты да жарып шығып гүл өседі.
Өлең жолдары меңзегендей, адам да — табиғаттың бір бөлігі. Адамға қажетті дәрі-дәрмек, киім-кешек, тағамның басым бөлігі табиғаттан алынады. Бүгінде жер бетінде өсімдіктердің шамамен 500 мыңға жуық түрі бар. Өсімдік — тіршілік, өмір және жердегі барлық ағзаға қорек пен оттегі беретін негізгі тірек.
Асқабақ — бірнеше мың жыл бойы өсіріліп келе жатқан өсімдік. Ол Америкадан таралған, шамамен 20-ға жуық сорты бар деп есептеледі. 100 г асқабақта 19 ккал болады. Құрамында жасұнық, ақуыз, каротин, кальций, темір, магний, фосфор және A, B1, B2, PP, C дәрумендері кездеседі.
Ағзаға әсері
- Ас қорыту үдерістерін жеделдетуге көмектеседі.
- Уыттардан тазаруға және зат алмасудың артық өнімдерін шығаруға ықпал етеді.
- Су тепе-теңдігін реттеуге жәрдемдеседі.
- Несеп айдаушы, қабынуға қарсы және өт айдағыш қасиеттері бар.
- Тұқымдары паразиттерге қарсы қолданылады.
Ескерту: емдік тәсілдерді қолданар алдында дәрігермен кеңесу ұсынылады.
1.1. Асқабақтың шығу тарихы
Таралуы
Асқабақ — ертеден егілетін дақыл. Оның жабайы түрі табиғатта кездеспейді. Біздің заманымызға дейін шамамен 3000 жыл бұрын Мексикада мәдени өсімдік ретінде өсіріле бастаған.
Қазақстанда асқабақтың 9 түрі таралған. Қазіргі кезде кәдімгі асқабақ еліміздің барлық өңірінде өсіріледі. Кең тараған үш түрі: қатты қабықты, ірі жемісті және мускат асқабақ.
Қатты қабықты асқабақ
Қатты қабықты асқабақ Орталық Американың таулы өңірлерінен шыққан. Басқа түрлерімен салыстырғанда, оны солтүстік аудандарда жиірек өсіреді. Ол ылғалды топырақты көбірек қажет етеді.
- Сабақ ерекшелігі
- Өткір, қырлы, салалы.
- Жеміс сабағы
- Тікенді-түкті.
Егу сызбалары
1,4×1,4 м; 2,1×2,1 м; 2,1×2,8 м.
Асқабақ егісінде гүлдерді қосымша тозаңдандырады. Солтүстік өңірлерде суық түсерден шамамен бір ай бұрын өркендерді тұқыртады.
Белгілі сорттары: Алтайская, Мозолеевская, Бирючекутская, Миндальная, Столовая зимняя, Кашкарская, Палавкаду.
1.2. Асқабақтың пайдалы қасиеттері
Асханада қолдану
- 1 Кеспес бұрын асқабақты сыртынан мұқият жуып, қажет болса қабығын тазалаңыз.
- 2 Үстіңгі бөлігін кесіп, екіге бөліп, дәні мен өзегін тазалаңыз. Дайындайтын тағамға қарай бөліктерге бөліңіз.
- 3 Көбіне асқабақ өз шырынымен піседі, сондықтан су қосудың қажеті бола бермейді.
- 4 Бүтіндей пісіруге де болады: ойып алынған жерін төмен қаратып, көлеміне сай ыдысқа орналастырыңыз.
- 5 Чипсы үшін жұқа тілімдерді ұнға аунатып, қыздырылған майда қызарғанша қуырыңыз.
- 6 Қуырғанда артық ылғалды азайту үшін тілімдерді тұздап, 1–2 сағатқа қалдырып, кейін қағаз сүлгімен құрғатып қуыруға болады.
Дәмді әрі пайдалы нұсқалар
Асқабақ пюресі, самса, сүтке пісірілген асқабақ ботқасы, асқабақ мантысы, шикі асқабақ шырыны, асқабақ құймағы.
1.3. Асқабақтұқымдастарға сипаттама
Өсімдік сипаты
Асқабақ — талғамы көп емес, бау-бақшаның көп бөлігінде өсе беретін біржылдық өсімдік. Сабағы жерге жата өсіп, желі тартып жайылады. Жапырағы ірі, гүлі сары. Жемісі пішіні мен көлемі әр түрлі, кейде өте ірі болып өседі.
Гүл құрылысы мен жемісі
- Ұзын сағақты, жай жапырақтары болады.
- Гүлдері жапырақ қолтығында шашақты гүлшоғыр түрінде немесе жеке өседі.
- Көпшілігі даражынысты, кейде қосжыныстылары да кездеседі.
- Гүлінде 5 тостағанша жапырақша және 5 тұтасқан күлте болады.
- Аталығы 5: төртеуі тұтасып (екі-екіден), біреуі бос тұрады; кейде бесеуі де тұтасуы мүмкін.
- Аналық жатыны үш ұялы.
- Жемісі — қабақ: сырты қатты, ішкі бөлігі шырынды жеміссерігі бар жидектес жеміс.
1.4. Асқабақтың емдік қасиеттері
Маңызды ескерту
Төменде келтірілген тәсілдер халық медицинасында кездеседі. Олар дәлелді медицинадағы емнің орнын алмастырмайды. Әсіресе касторка майы, алкоголь тұнбалары және ашығу сияқты әдістерді қолданар алдында дәрігермен кеңесіңіз.
Ішек құртына қарсы халықтық тәсілдер (дерек ретінде)
Тұқым мен какао қоспасы
200 г кепкен (өткен жылғы), тазаланған және ұсақталған асқабақ дәнін 100 г какаомен араластырып, аздап қант қосады. Бірнеше тамшы сумен қоюландырып, жұқа 20 шелпек жасайды да, үстіне қант себеді. Дәстүрлі деректе: келесі күні касторка майын ішіп, шелпекті біртіндеп жейді.
Итбүлдірген шырынымен араластыру
200 г асқабақ дәнін итбүлдірген шырынымен араластырып, қою ботқа жасайды. Дәстүрлі деректе: кешке тұздалған балық жеп, таңертең ботқаны бөліп жейді, кейін белгілі уақыт тынығады және касторка майын қабылдайды.
Жусан мен дән тұнбасы
Жусан жапырағы мен асқабақ дәнін тең мөлшерде алып, үстіне арақ құйып, 1 апта жылы жерде немесе күн көзінде тұндырады. Дәстүрлі деректе: аш қарынға күніне 2 рет белгілі мөлшерде ішеді.
Зерттеу байқаулары және қолданылуы
Асқабақтың өсетін ортасы, гүлдеу мерзімі, тұқымдану кезеңі және дәрілік мақсатта пайдаланылатын бөліктері туралы деректерді жинақтап, талдау жасалды. Нәтижесінде асқабақтың адам өмірі үшін маңызды өсімдік екені көрсетілді.
Жүрек-қантамыр жүйесі
Дәрумендер мен минералдарға бай тағам ретінде пайдалы болуы мүмкін.
Бүйрек пен несеп-жыныс жүйесі
Несеп айдаушы әсері бар деп сипатталады.
Төмен калория
Семіздікке бейім адамдарға арналған тағамдарда жиі қолданылады.
Асқазан-ішек жолы
Клетчаткасы мен органикалық қышқылдары салыстырмалы аз болғандықтан, кей жағдайларда жеңіл тағам ретінде қарастырылады.
Сыртқа жағу (халық тәжірибесінде)
Жас асқабақтың үгілген жұмсағын бөртпе, безеу, экзема, қабыну үдерістері, күйік және үсік кезінде басуға қолданған.
Тұқымының қайнатпасы гельминтозға қарсы қолданылғаны айтылады.
Қорытынды
Қорытындылай келе, өсімдіктерді тек тағамдық мақсатта ғана емес, олардың шипалық, емдік және дәрілік қасиеттерін де ескере отырып, орынды қолдану маңызды. «Бабын тапсақ, байлық жерде» деген халық сөзі де табиғат байлығын ұқыппен пайдалану идеясын меңзейді.
Халық медицинасында қолданылып келген шипалы өсімдіктермен емдеу тәжірибесі бүгінгі күні де назар аударуды қажет етеді. Дегенмен, кез келген емдік тәсілдің қауіпсіздігі мен тиімділігі жеке жағдайға байланысты болғандықтан, маман кеңесін ескеру қажет.