Абай атаның өлеңі - Дұрыс айтасыңдар
Абай Құнанбаев: өсиет, білім және төрт мезгілдің көркемдігі
Бұл материалдың мақсаты — балалардың Абай Құнанбаев туралы түсінігін кеңейту, жыл мезгілдеріне арналған өлеңдерін дұрыс түсінуге және олардың ерекшеліктерін ажырата білуге баулу. Сонымен бірге ақынның өсиет сөздері арқылы адамгершілікке, адалдыққа, достыққа, еңбекті сүюге, жалқаулыққа қарсы тұруға, Отанды қадірлеуге тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдер
- Көрсету
- Айту
- Түсіндіру
- Көрініс қою
Қолданылатын құралдар
- Абайдың суреті
- Қарға мен түлкіге арналған атрибуттар
- Жыл мезгілдерінің суреттері
Негізгі идея
Абайдың өлеңі мен қара сөздері — мінез тәрбиесі, білімге құштарлық және еңбекке адалдық туралы өмірлік бағдар.
Сәлемдесу және жұма күнінің мәні
Сәлем бердік алтын күн,
Сәлем бердік ашық аспан.
Сәлем бердік Жер-Ана,
Сәлем бердік баршаға!
Жұма — қасиетті, киелі күн. Бұл күні өзімізді тәртіпті, мейірімді ұстап, қатты сөйлемей, ұрыспай, ата-бабамызды еске алу — жақсы дәстүр. Осы жұма күнін Абай атамызға арнау — рухани сабақтастықтың белгісі.
Абайдың өсиет өлеңі
Әсемпаз болма әрнеге,
Өнерпаз болсаң арқалан.
Сен де бір кірпіш дүниеге,
Кетігін тап та бар қалан.— Абай Құнанбаев
Бұл шумақ адамға өз орнын табуды, пайдалы іске жұмылуды, өнер мен білімді қадірлеуді үйретеді. Әр адам қоғамда қажет «кірпіш» екенін сезінсе, өмірі де мәнді болмақ.
Абай туралы қысқаша мәлімет
ТУҒАН ЖЕРІ
Семей өңірі, Шыңғыстау
ӘКЕСІ
Құнанбай
АНАСЫ
Ұлжан
Абай — ойлы да мәнді өлеңдерімен ғана емес, «қара сөздері» арқылы да ұрпаққа өшпес із қалдырған ұлы тұлға. Оның нақылдары адамды өзіне қарап, мінезін түзеп, білімге ұмтылуға шақырады.
Қара сөздерден түйін
Жас бала анадан екі түрлі мінезбен туады: біреуі «ішсем, жесем, ұйықтасам» дейді. Екіншісі «білсем, көрсем, естісем, үйренсем» дейді.
Адам үш нәрседен қашуы керек: надандық, еріншектік, залымдық.
Ақылды болғың келсе, күніне бір рет немесе аптасына бір рет өз-өзіңнен есеп ал.
Сәл нәрсені көңілге бекіту керек. Кеселді нәрселерден қашық болу керек.
Адам ата-анадан есті болып тумайды: естіп-көріп, ұстап, татып, ескерсе — дүниедегі жақсы мен жаманды таниды.
Абайдың ойы айқын: жақсылыққа ұмтылу — тәрбиеден басталады, ал мінезді түзеу — өзіңе талап қоюдан басталады.
Татулық пен құрмет — елдің берекесі
Қазақстанда түрлі ұлт өкілдері бірге өмір сүреді. Олар татулықта, достықта болып, бір-бірінің тілін, дінін, дәстүрін құрметтейді. Абайдың рухани мұрасы да осыны меңзейді: тату ел — берекелі ел.
Берекелі болса ел,
Жағасы жайлау ол бір көл.
Жапырағы жайқалып,
Бұлғақтайды соқса жел.
Абай және төрт мезгіл
Бір жылда төрт мезгіл бар: қыс, көктем, жаз, күз. Абай осы мезгілдерге арнап табиғаттың сұлу көрінісін бейнелейтін тамаша өлеңдер жазған. Бұл өлеңдер балаларға табиғатты бақылап, оның өзгерісін сезінуге көмектеседі.
Мезгілдердің еңбектегі орны
- Қыс — құнар береді
- Көктем — дән себеді
- Жаз — өсіреді
- Күз — жинап береді
Түйін
Табиғаттағы ырғақ пен тіршіліктегі тәртіп бір-бірімен байланысты: мезгіл ауысса да, еңбек пен жауапкершілік тоқтамауы керек.
Қыс
Қыста айнала аппақ қарға оранып, су қатып мұз болады, балалар сырғанап ойнайды.
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,
Соқыр, мылқау танымас тірі жанды.
Үсті-басы ақ қырау, түсі суық,
Басқан жері сықырлап, келіп қалды.
Көктем
Көктемде жер бусанып, бәйшешек гүлдейді; күн жылып, көбелектер ұша бастайды.
Жазғытұры қалмайды қыстың сызы,
Масатыдай құлпырар жердің жүзі.
Жан-жануар, адамзат анталаса,
Ата-анадай елжірер күннің көзі.
Жаз
Жазда күн жылынып, жемістер піседі; құстар сайрап, ағаштарға қонады.
Жазды күні шілде болғанда,
Көкорай шалғын, бәйшешек
Ұзарып өсіп толғанда,
Күркіреп жатқан өзенге
Көшіп ауыл қонғанда...
Күз
Күзде жапырақ сарғайып, күн салқындайды; жеміс-жидек пен көкөніс піседі.
Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан,
Күз болып, дымқыл тұман жерді басқан.
Білмеймін тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан.
Еңбек туралы ой және мақал-мәтел
Адамдар да, аңдар да, құстар да — бәрі тамақсыз өмір сүре алмайды. Тамақ табу үшін еңбек қажет. Адамдар мал өсіреді, егін егеді, жеміс-жидек пен көкөніс отырғызады, күтіп-баптайды. Жануарлар да жазда қыстық қорегін әзірлеп, қысқа қамданады. Еңбек етсең ғана қарның тояды.
Еңбек түбі — береке.
Кім еңбек етсе — сол тоқ.
Еңбек етсең ерінбей,
Тояды қарның тіленбей.
Абай — аудармашы және мысал жанры
Абай тек өлең жазып қана қойған жоқ, сонымен бірге орыс тілінен қазақшаға аударма жасап, бұл салада да мол мұра қалдырды. Ол И. А. Крыловтың көптеген мысал өлеңдерін қазақ тіліне аударған. Мысалдарындағы негізгі ойдың бірі — еңбекке адал болу, жалқаулықтан аулақ жүру.
Сахналық көрініс ретінде «Түлкі мен қарға» мысалын көрсету — балаларға ойды әсерлі жеткізудің бір тәсілі.
Қорытынды
Абай атамыздың өсиетін орындап, білімге ұмтылып, еңбекті сүйіп, татулықты ту етіп — елін қадірлейтін үлкен азамат болып өсу әрқайсымыздың міндетіміз.