Бүгінгінің қартымыз, Кешегінің артымыз
Қарттық пен жастық туралы халық даналығы
Төмендегі нақылдар мен мақал-мәтелдер жастықтың қуаты, қарттықтың сыны, байлық пен жарлылықтың алмасуы, адам мінезінің уақытпен өзгеруі туралы ойларды жинақтайды. Әр сөйлем — өмір тәжірибесінен сүзілген қысқа тұжырым.
Басты түйін
Уақыт бәрін өзгертеді: жас — іске, кәрі — асқа келеді; байлық та, жарлылық та тұрақты емес; қарттың қадірі — жұрттың ырысы, ал жастың жігері — істің тірегі.
Жас пен кәрінің орны
Кәрі келсе — асқа, жас келсе — іске.
Жастың міндеті — тірлікке ұйытқы болу, қарттың орны — ақыл мен бата.
Қарттың айтқанын істе, жастың тапқанын же.
Тәжірибені қадірле, еңбектің жемісін бағала.
Алтыға дейін бала — ерке, алпыстан кейін шал — ерке.
Күтім мен мейірімге мұқтаждық екі кезеңде де күшейеді.
Жастық көкке қаратса, кәрілік жерге қаратады.
Жас — арманшыл, қарт — салмақты әрі сақ.
Жастығыңда еңбек етсең — қартайғанда тарықпайсың
- Жасыңда жалықпасаң, қартайғанда тарықпайсың.
- Жасында жігіт оқталады, қартайғанда тоқталады.
- Жас кезіңде тандыр нан да тәтті, қартайғанда құймақ та қатты.
Бұл ойлар адам күш-қуатының да, талғамының да уақытпен өзгеретінін еске салады: жастықта еңбекке үйренген жан қартайғанда да еңсесін түсірмейді.
Жастың мінезі, қарттың мінезі
Жасыңда қылжың болсаң, қартайғанда мылжың боларсың.
Әдет — мінезге айналып, уақыт өте дағдыны тереңдетеді.
Қартайғанда өкпешіл болады.
Жан мен тән қажығанда, сезімталдық артуы мүмкін.
Көп жасаған — құрдасынан, көп сөйлеген — жолдасынан айрылады.
Өмірдің ұзақтығы да, сөздің көптігі де адамды жалғыздыққа жақындатуы ықтимал.
Жұғымы жоқ — жолдасынан айрылады.
Қарым-қатынас — мінездің айнасы.
Қарттың қадірі, жұрттың берекесі
Қарты бардың — жұрты бар.
Қатарынан қалған кәрі — жетім.
Су ағады — тас қалады; кәрі кетеді — жас қалады.
Бүгінгінің қарты — кешегінің арты.
Сақалға ақ түссе — көңілге дақ түседі.
Кәріге — жаны дәрі.
Мұнда қарттың қоғамдағы орны — тек жас емес, рухани тірек екені айтылады. Қариясы бар ауылдың, әулеттің сөз ұстар, бағыт көрсетер іргесі берік болады.
Жас кезеңдерінің межесі
- Елу — шылбырдан алады, алпыс — тізгіннен алады, жетпіс — өре салады, сексен — тұсау салады, тоқсан — толқып қалады.
- Алпыс — дер шағы, жетпіс — мәр шағы, сексен — жер шағы, тоқсан — шер шағы, жүз — қор шағы.
- Алпысқа келгенде — алты ағаң болсын, жетпіске келгенде — жеті інің болсын.
Бұл теңеулер адамның денсаулығы мен тіршілік ырғағы жас ұлғайған сайын тарылатынын, ал сол кезеңде сүйеу болатын орта мен туыстық байланыстың маңызы артатынын меңзейді.
Тіршіліктің ауыспалығы: байлық пен жарлылық
Сексенде — сегіз байлық, сегіз жарлылық.
Күй де, дәулет те құбылады — тәкаппарлыққа орын жоқ.
Жастыққа да кәрілік бар, байлыққа да жарлылық бар.
Өмірдің ең берік ережесі — бәрінің өтпелі болуы.
Ауру — аздырады, кәрілік — тоздырады. Кәрілік — дауасыз дерт.
Адам баласы әлсіздікпен бетпе-бет келгенде, сабыр мен қамқорлықтың құны өседі.
Ескерту мен өнеге
- Қартайдым деп торықпа: жасыңда балаң бар артыңда.
- Жалғызбын деп торықпа: жақсың бар артыңда.
- Шөп те басынан қурайды.
- Асырып асаған да, жасырып жасаған да — өзіне сын.
- Үлкен пышақ — ұялғаннан өтеді.
- Шалды шақыр: асыңа келсін. Шалдығына күл: басыңа келсін.
Қорытынды ой
Халық даналығы қарттықты қорқыныш емес, заңдылық ретінде көрсетеді: жастық — жалын, қарттық — сын. Қадірлеу, сабыр, еңбек, және өзіңнен кейінгіге із қалдыру — осы нақылдардың өзегіндегі ортақ мағына.