Қазақша рефераттар

Қаңқаның негізгі бөлімдері

Биология • 8-сынып

§24. Қаңқаның негізгі бөлімдері

Бұл материал тірек-қимыл жүйесінің негізгі бөліктерін түсіндіреді: бассүйек, тұлға қаңқасы, иық және жамбас белдеулері, қол-аяқ қаңқасы, сондай-ақ омыртқа жотасының бөлімдері. Мәтінде сондай-ақ жалпақтабандылықтың алдын алу туралы маңызды ескертпелер берілген.

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: бассүйек, иық және жамбас белдеулерінің сүйектері туралы түсінік қалыптастыру.
  • Дамытушылық: тірек-қимыл жүйесінің құрылысы мен қызметтері жөніндегі анатомиялық-физиологиялық ұғымдарды дамыту.
  • Тәрбиелік: адамның тік жүруі мен еңбек әрекетіне байланысты қаңқада пайда болған ерекшеліктерді түсіндіру.

Сабақ форматы

Түрі
Дәстүрлі сабақ
Типі
Аралас сабақ
Әдісі
Түсіндірмелі-көрнекілік, сұрақ-жауап

Көрнекілік

Адам қаңқасының үлгісі (плакат/макет).

Назар аударыңыз: омыртқа иілімдері мен аяқ ұшының күмбезі (табан күмбезі) — қозғалыс кезінде жүктемені дұрыс бөлуге көмектесетін негізгі бейімделулердің бірі.

Қаңқаның негізгі бөлімдері

Адам қаңқасы бірнеше ірі бөлімнен тұрады: бассүйек, тұлға қаңқасы, иық белдеуі, жамбас белдеуі, сондай-ақ қол-аяқ қаңқасы. Сүйектер бір-бірімен дәнекер ұлпалар арқылы (шеміршек пен сүйек тіндері арқылы), ал көптеген жерлерде буын арқылы байланысады.

Бассүйек: ми сауыты және бет бөлімі

Бассүйек екі бөлімнен тұрады: ми сауыты және бет бөлімі. Ми сауыты маңдай, төбе, самай, шүйде және басқа сүйектерден құралған; бұл сүйектер өзара берік (қозғалмайтын) байланысады.

Жаңа туған нәрестеде маңдай тұсында жұмсақ, бүлкілдеп тұратын аймақ — еңбек (родничок) болады. Оның пішіні ромб тәрізді; тыныс алу қимылдары кезінде білінуі мүмкін. Ми сауыты сүйектері бірден қатаймайды: алдымен жұқа жарғақ тәрізді болып, кейін шеміршектеніп, соңында сүйекке айналады. Әдетте 2 жасқа қарай сүйектер қатая бастайды.

Шүйде сүйегінде жұлын мен миды жалғастырып тұратын үлкен шүйде тесігі орналасады. Адамда ми сауытының көлемі жануарлармен салыстырғанда үлкенірек болады.

Бет бөліміне үстіңгі және астыңғы жақсүйектер, бет, мұрын, таңдай және басқа сүйектер жатады. Астыңғы жақсүйек самай сүйегімен шықшыт буыны арқылы байланысады. Кейбір сүйектерде (маңдай, үстіңгі жақсүйек және т.б.) ауа қуыстары болады — бұл бассүйектің жеңілдеу болуын қамтамасыз етеді.

Қол қаңқасы: иық белдеуі және қол сүйектері

Қол қаңқасы иық белдеуінен және қол сүйектерінен тұрады. Иық белдеуіне екі бұғана және екі жауырын сүйегі жатады.

Жауырын — үшбұрышты, үш қырлы, жұқа әрі жалпақ сүйек. Бұғананың бір шеті төссүйекпен, екінші шеті жауырынмен байланысады.

Қол сүйектері: тоқпан жілік, кәрі жілік және шынтақ сүйегі (білек), сондай-ақ қол басының сүйектері. Тоқпан жіліктің ішкі қуысын жілік майы толтырады.

Қол басы сүйектері үш топқа бөлінеді: білезік, алақан және саусақ сүйектері. Білезікте екі қатарға орналасқан 8 сүйек, алақанда 5 сүйек, саусақтарда 14 сүйек бар.

Саусақ сүйектері (фалангалар) бас бармақтан басқа саусақтардың әрқайсысында 3-тен, ал бас бармақта 2-ден болады.

Аяқ қаңқасы: жамбас белдеуі және аяқ сүйектері

Аяқ қаңқасы жамбас белдеуінен және аяқ ұшы сүйектерінен тұрады. Жамбас сүйектері сегізкөзбен тұтасып, жамбас қуысын құрайды.

Әрбір жамбас сүйегі өзара тұтасып кеткен үш сүйектен тұрады: мықын, шат және шонданай.

Аяқ сүйектері: ортан жілік, асықты жілік, шыбық сүйек, толарсақ, аяқ ұшы және башпай сүйектері.

Асықты жілікпен қатар орналасатын жіңішке сүйек — шыбық сүйек. Ортан жіліктің жұмыр ұршық басы жамбас ойысына кіріп тұрады.

Толарсақта 7 сүйек бар, олардың ең ірісі — өкше сүйегі. Табанды қысқа бес сүйек құрайды. Аяқ башпайлары да қол саусақтары сияқты: үлкен башпайдан басқасы 3 қысқа сүйектен, ал үлкен башпай 2 сүйектен тұрады.

Буындар және қозғалыс

Қол және аяқ сүйектері бір-бірімен көбіне қозғалмалы байланыс — буын арқылы жалғасады. Мысалы: шынтақ буыны, тізе буыны және басқа буындар.

Тірек-қимыл жүйесінің маңызы: қаңқа денеге тірек береді, ішкі мүшелерді қорғайды және бұлшықеттермен бірге қозғалысты қамтамасыз етеді.

Осы жүйеде сүйектер дәнекер ұлпа арқылы бірігіп, тұтас қаңқа құрылымын түзеді; ал бұлшықеттер сүйекке бекініп, қозғалысты іске асырады.

Жалпақтабандылықтың алдын алу

Неліктен пайда болады?

Аяқ ұшы сүйектерінің дұрыс қалыптаспауынан жалпақтабандылық жиі кездеседі. Бұған аяқ бұлшықеттерінің әлсіз дамуы да әсер етеді: табан күмбезі төмендеп, табан сүйектері жерге толық тиіп тұрады.

Белгілері

Жүргенде немесе жүгіргенде аяқ бұлшықеттері тез шаршайды, аяққа түсетін жүктеме дұрыс бөлінбейді.

Алдын алу

Жалпақтабандылықтың алдын алу үшін өкшесі бар аяқ киім кию ұсынылады, сондай-ақ аяқ бұлшықеттерін нығайтатын қозғалыс белсенділігі маңызды.

Үй тапсырмасын тексеруге арналған сұрақтар

  1. Сүйектің құрамы қандай?
  2. Сүйектің қызыл кемігі дегеніміз не?
  3. Сүйектің ішкі құрылысы қандай?
  4. Сүйек қандай қызмет атқарады?
  5. Түтікті сүйектер қалай өседі?

Бекіту сұрақтары

  1. Тірек-қимыл жүйесі неге осылай аталады?
  2. Қаңқа деген не? Ол неше бөліктен тұрады?
  3. Тұлға қаңқасын құрайтын сүйектерді атаңыз.
  4. Омыртқа жотасы неше жерден иіледі? Нәрестелерде иілімдер бола ма? Иілімдердің маңызы қандай?
  5. Кеуде торы қандай сүйектерден құралады?
  6. Қысқа сүйектерге мысал келтіріңіз.
  7. Түтікті сүйектерге қандай сүйектер жатады?
  8. Адам омыртқаларының жалпы саны қанша?
  9. Төссүйек қайда орналасады және ол қаншау?
  10. Арқа омыртқаларының саны қанша?

Үйге тапсырма және зертханалық жұмыс

Үйге тапсырма

Адам қаңқасының суреттерін салыңыз.

№8 зертханалық жұмыс

Омыртқа жотасының иілгіштігін, бұлшықеттер мен сүйектердің орналасуын анықтау.

Келесі тақырыптарға қысқаша бағдар

Алғашқы жәрдем

Сіңір созылғанда, буын шыққанда және сүйек сынғанда көрсетілетін алғашқы көмек қағидалары.

Бұлшықет жүйесі

Бұлшықет түрлері, құрылысы, маңызы және бұлшықет қозғалысының реттелуі.

Дене сымбаты және гиподинамия

Дене сымбатының бұзылуы мен жалпақтабандылықтың алдын алу, қозғалыс аздығының (гиподинамия) салдары.

Ішкі орта

Қан, ұлпа сұйықтығы және лимфа — ағзаның ішкі ортасының негізгі құрамдас бөліктері.