Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшеліктерін меңгерту
12 жылдық білім беру жағдайында жаңа тұрпатты бастауыш мектеп мұғалімін даярлау мәселелері
Жас ұрпаққа сапалы білім мен ұлағатты тәрбие беру, олардың өміріне жолдама алуына барлық жағдай жасау үшін білім беру ісін әлеуметтендірудің маңызы зор. Қазіргі уақытта мектеп реформасына көптеген өзгерістер енгізіліп, мектеп ісінің ішкі және сыртқы жүйесі тұтастай жаңарып келе жатқаны белгілі.
Қазақстан Республикасында білім беруді дамыту тұжырымдамасына сәйкес, 12 жылдық білім беру жүйесіне көшу жағдайында оқушының жеке-даралық ерекшеліктеріне ерекше мән беру қажет. Мақсат — мектепте алған білім оқушы үшін бүкіл өміріне қажетті рухани және зияткерлік азық болып, оны өмірге дайындауға және мамандық таңдауға бағыттауға қызмет етуі.
12 жылдық білім беруге көшу нені қамтамасыз етеді?
- Қазақстандық білім жүйесін реформалауды.
- Шығармашылықпен дамыған жеке тұлғаны қалыптастыруға бағытталған жаңа ұлттық үлгіні жасауды.
- «Жалпыға арналған білім» моделінен «өмір бойы білім алу» қағидасына саналы түрде көшуді.
- Әлемдік білім кеңістігіне жедел енуді.
12 жылдық білім беруге көшу жағдайында мектеп пен мұғалім алдына қойылатын негізгі сауалдар айқындалады: «Баланы оқуға қалай үйретеміз?» және «Ойлауға қалай үйретеміз?». Білім беру мазмұны осы сұрақтарға нақты жауап табуға бағытталуы тиіс.
Жаңа мазмұндағы білім жүйесін мектеп өміріне енгізуде мұғалім педагогика, психология, философия, физиология және басқа да ғылым салаларының тиімді зерттеу нәтижелеріне, сондай-ақ әлемдік озық тәжірибенің алдыңғы қатарлы идеяларына сүйенеді.
Жаңа кезеңдегі мұғалімнің шығармашылық іс-әрекеті зерттеушілік қызметтен, тың ізденістерден, оқушы және ата-анамен тығыз ынтымақтастықтан тұрады. Жеке тұлға қабілеттеріне бағытталған оқыту процесі педагогтің өзіне, өз ісіне және өзгеге деген жауапкершілігі артқанда, оқушымен қарым-қатынасы берік сенімге негізделгенде ғана нәтижелі болмақ.
Кәсіби ұстаным
А.К. Марков пікірінше, мұғалімнің кәсіптік-зерттеушілік позициясы оның кәсібін шығармашылық деңгейде жетік меңгерген кезде айқындалады.
Мұғалімнің мәні
Ы. Алтынсариннің «Мұғалім — мектептің жүрегі» деген сөзі 12 жылдыққа өтуде жүктеменің де, жауапкершіліктің де негізгі салмағы ұстазға түсетінін аңғартады.
Ойы жүйрік, ақылы жетік, бәсекеге қабілетті, өзгерістерге бейім тұлғаны тек жаңа тұрпатты педагог қалыптастыра алады. Ахмет Байтұрсынұлының «Жақсы мұғалім мектепке жан кіргізеді» деген тұжырымы да осы ойды бекітеді.
Қазіргі таңда болашақ мұғалім тұлғасын қалыптастыруға жаңаша көзқарас қажет. Бұрынғыдай жоғарыдан берілетін бұйрыққа сүйеніп жұмыс істеу және тек есеп берумен шектелу тәсілі өз мәнін жоғалтты. Енді болашақ маман өз іс-әрекетіне өзі жауап беріп, өз ойын, білімі мен білігін сеніммен жүзеге асыра алатындай жағдай жасалуы тиіс.
Сондықтан педагогикалық практика барысында шығармашылықпен жұмыс істеуге мүмкіндік неғұрлым көп берілсе, соғұрлым болашақ маманның тұлға ретінде жетілуіне жол ашылады. Білім беруді ізгілендіру мұғалім мен оқушы қарым-қатынасына өзгеріс енгізіп, болашақ маманның адамгершілігі мол, икемді, инабатты, кішіпейіл, әдепті тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді.
Ізгілендіру: мазмұн және қарым-қатынас
Білім беруді ізгілендіру мұғалім мен оқушы арасындағы тікелей қарым-қатынасқа байланысты. Ал білім мазмұнын ізгілендіру — оқу мазмұнына жалпыадамзаттық мәселелерді енгізу арқылы адамзат жасаған құндылықтарды меңгертуге жағдай жасау.
Бұл тәсіл оқушылардың тарихты, табиғи және мәдени байлықтарды танып-білуімен қатар, оларды сақтау мен қорғауға тәрбиелеуге бағыттайды. Мұндай міндеттерді жүзеге асыру — жаңа тұрпатты мұғалім сапасына қойылатын талаптардың бірі.
Бастауыш білім — жоғары сыныптардағы жүйелі білім салаларының бастамасы ғана емес, сол білімнің берік іргетасы. Демек, бастауыш сынып мұғалімі бұл мәселелерді терең түсініп, іске асыра алатындай білімді әрі педагогикалық ой-өрісі кең болуы қажет.
Кез келген типтегі мектепте жұмыс істеуге дайын болу — болашақ мұғалімге жүктелетін маңызды міндеттердің бірі. Бастауыш сыныпта оқытылатын әр пән орта мектептегі бірнеше пәннің негізін қалайды. Мысалы, дүниетану пәні келешектегі жүйелі ғылым салаларына бастау болады. Сондықтан мұғалімнің жан-жақты білімді болуы — табиғи талап.
Педагогикалық практикада қалыптасатын негізгі қабілеттер
- 1 Бастауыш сынып пәндерінің бағдарламалық талаптарын терең білу.
- 2 7–10 жастағы балалардың психологиялық ерекшеліктерін меңгеру.
- 3 Оқушымен жұмыс істеу икемділігі, қарым-қатынас мәдениеті және адамгершілік сапаларын қалыптастыру.
- 4 Ұйымдастырушылық шеберлік.
- 5 Тәрбие жұмысын ұйымдастыру жолдары мен әдіс-тәсілдерін білу.
- 6 Сабақты ұйымдастыру және оқыту әдістерін меңгеру: жоспарлау, тиімді тәсіл таңдау, жаңа технологияларды қолдану, өздік жұмысты іріктеу, шығармашылыққа жағдай жасау, тіл мен ойлауды дамыту, белсенділікті ұйымдастыру.
Ұйымдастырушылық қабілет — жеке бастың таланты, педагогикалық ойы, шешімділігі, шапшаңдығы және кез келген жағдайда тиімді шешім таба білуімен байланысты. Ал коммуникативтік қабілет — тұлғаның адамгершілік және интеллектуалдық деңгейінің көрінісі: кішіге де, үлкенге де құрметпен қарап, кез келген ортада өзін орынды ұстай білуі, кәсіби қарым-қатынасқа деңгейлі түрде түсе алуы.
Ғалымдар педагогикалық практиканың тұлға қалыптастырудағы мәніне әр қырынан тоқталады. Мәселен, А.И. Щербаков оқу-әдістемелік әрекеттің мұғалім тұлғасының қалыптасуына ерекше әсер ететінін айтып, әдістемелік икемділіктерді ақпараттық, ұйымдастырушылық, зерттеушілік деп бөледі.
Бастауыш сынып мұғалімі үшін ақпараттық қызметтің маңызы жоғары: оқушыларды күнделікті жаңалықтармен таныстыру сабақта ғана емес, сабақтан тыс жұмыстарда да жетекші орын алады.
И.Я. Лернер еңбектерінде мұғалімнің мақсатты түрде ұйымдастырған әрбір әрекеті алдын ала болжанған нәтижеге жеткізуі тиіс екені көрсетіледі. Демек, мұғалім — өз жұмысының нәтижесін алдын ала сезе алатын, болжамы жетілген зерек тұлға.
Қазіргі мұғалімге қойылатын талаптар
- Жоғары білімді, ой еңбегіне де, дене еңбегіне де дайын болуы.
- Ғылым мен мәдениет салаларынан хабардар болуы.
- Жаңа типтегі оқу орындарында қызмет етуге бейім болуы.
- Этикалық, адамгершілік қасиеттері мен қарым-қатынас мәдениеті жоғары болуы.
- Оқу үдерісін кәсіби деңгейде ұйымдастыра білуі.
Біздің бағытымыз тұрғысынан алғанда, бастауыш сынып мұғалімінің басты қасиеті — бала жанын түсіну. 7–10 жастағы балалар ата-ана жылуынан толық қол үзбеген; олар жылы сөзді, еркіндік пен талаптың тепе-теңдігін, мадақтай отырып жұмыс орындатуды қажет ететін ерекше жандар.
Бастауыш сынып оқушыларының психологиялық ерекшелігі — көзбен көргенді тез қабылдауы. Сондықтан оқытудың көрнекілігі, әрекеттік тәсілдер, тіл мен ойлауды дамытуға бағытталған тапсырмалар жүйесі мұғалім кәсібилігінің өзегіне айналуы тиіс.
Бүгінгі қоғамдағы өзгерістер — ұрпақ тәрбиесіне деген көзқарасты жаңартуды талап етеді. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев: «Сіздер мен біздер тек болашақ буынды ғана емес, жалпыадамзаттық қадір-қасиеттердің мән-маңызын түсінетін жаны да, тәні де таза, білімді, жан-жақты мәдениетті, патриот азаматтарды тәрбиелеуге міндеттіміз», — деп атап өткен.
Қорытынды тұжырым
Қорыта айтқанда, 12 жылдық білім беру жағдайында педагог — ең алдымен кәсіби деңгейі жоғары, интеллектуалдық және шығармашылық әлеуеті мол тұлға. Ол оқытудың жаңа технологияларын енгізуге дайын, оқу-тәрбие ісіне жанашырлық танытатын, қоғамның озық бөлігінің бірі.
Мұндай ұстаз оқу-тәрбие үдерісінің мазмұны мен ұйымдастырылуына кешенді қарайды, зерттеушілік тәсілге бейім болады, теория мен практиканы ұштастырады, өмірлік құндылықтар — адамгершілік, ізгілік, еңбекқорлық, парасатты мінез-құлық қасиеттерін бойына сіңіреді.
Абылай ханның ой-тұжырымы:
«Білекке сенген заманда — ешкімге есе бермедік,
Білімге сенер заманда, қапы қалып жүрмелік»
Бұл тұжырым бүгінгі білім кеңістігіндегі өзекті мәселелерді шешуге батыл кірісу қажеттігін айқындайды.