Әдептіліктің бір белгісі - орныңнан тұрып амандасу
Әдептілік — әдемілік
Әдептілік — адамның ішкі мәдениеті мен сыртқы қарым-қатынасының айнасы. Бұл тәрбие сағатының мақсаты — оқушыларды сыпайылық пен әдеп арқылы жаман әдеттерден аулақ болуға, «сиқырлы сөздерді» орынды қолдануға тәрбиелеу және әдептіліктің өзі әдемілік екенін ұғындыру.
Негізгі мақсаттар
- Ұнамды және ұнамсыз қылықтарды ажыратуға үйрету.
- «Әдеп әліппесі» арқылы ұлттық құндылықтарды бойға дарыту.
- Таным белсенділігін арттыру, сөйлесу мәдениетін қалыптастыру.
Сабақ «Өзін-өзі тану» бағдарламасының идеяларына сүйенеді. Оқушыға қойылатын ең маңызды сұрақтардың бірі: «Мен қандаймын?» Бұл сұрақ жақсылықты көргенде де, жамандықты байқағанда да өзіңе есеп беруге шақырады.
«Әдепті» дегеніміз не?
Оқушылардың түсінігінше, әдепті бала — айналасына мейіріммен қарайтын, үлкенді құрметтейтін, кішіге қамқор болатын, өз әрекетіне жауап беретін адам.
Әдепті баланың белгілері
- Ата-анасына сүйікті болады, көңілін қалдырмайды.
- Үлкендерді сыйлайды, сөзін бөлмейді.
- Кішілерге, қарттарға, мүмкіндігі шектеулі адамдарға көмектеседі.
- Жаман сөзден, жаман әдеттен аулақ жүреді.
- Мектепте тәртіп сақтайды: жүгірмейді, төбелеспейді.
- Сәлемдесуді әдетке айналдырады, жылы сөз айтады.
Сәлемдесу — тәрбиенің көрінісі
Әдепті баланың тәрбиесі ең алдымен сәлемінен байқалады. Қазақ халқы амандасуға ерекше мән берген: әңгімені сәлемдесуден, есен-саулық сұрасудан бастаған. «Сәлем — сөздің анасы» деуі бекер емес.
Амандасудың түрлері
Дәстүрлі сәлем
«Ассалаумағалейкүм» — «Алланың нұры жаусын» деген тілек.
«Уағалейкүмассалам» — «Өзіңізге де соны тілеймін» деген жауап.
Қол алысып амандасу
Үлкенге қол беріп амандасу — құрметтің белгісі. Қолды қатты қыспау, селқос ұсынбау, қажет болса қолғапты шешу — сыпайылықтың талабы.
Мезгілге қарай амандасу
«Қайырлы таң», «Қайырлы күн», «Кеш жарық» сияқты сөздер — күнделікті мәдениеттің бір бөлігі.
Әжелер мен аналарға сәлем
«Сәлематсыз ба?», «Есенсіз бе?», «Сәлем бердік» деп ізет білдіру — ізгі дәстүр.
Наурыздағы төс қағыстыру
Мереке кезінде төс қағыстырып амандасу — бауырмалдықты білдіретін ұлттық ишара.
Кім бірінші болып амандасады?
- Кіші адам үлкенге бірінші болып амандасады.
- Бөлмеге немесе сыныпқа кірген адам отырғандармен бірінші болып амандасады.
- Шығып бара жатқан адам қоштасуды да бірінші бастайды.
Сәлемдесудің әдебі
- Дауысты көтермей, жылы жүзбен, достық ниетпен амандасу.
- Үлкен кісі келгенде орныңнан тұрып сәлем беру.
- Бет-жүз, дауыс ырғағы, жалпы келбет — мәдениеттің белгісі екенін ұмытпау.
Үлкендер «Сәлем беруіңнен кім екеніңді білдім» дейді. Бұл сөз — сәлемдесудің адамның болмысын танытатынын меңзейді.
Мақал-мәтел — тәрбие өзегі
Сіз деген — әдеп, Біз деген — көмек.
Сыпайы сөздің өзі көмектің бастауы екенін еске салады.
Әдептілік белгісі — иіліп сәлем бергені.
Ізет — құрметтің көрінісі.
Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен.
Тәжірибені сүзгіден өткізіп, дұрыс үлгіні таңдауға шақырады.
Әдепті бала ата-анасын мақтатар, әдепсіз бала ата-анасын қақсатар.
Баланың әдебі — отбасының абыройы.
Әдепті бала — арлы бала, әдепсіз бала — сорлы бала.
Ар-ұят пен тәрбие қатар жүретінін білдіреді.
Әдептілік — ар-ұят, адамдықтың белгісі.
Әдеп — адамның адамдығын көрсететін өлшем.
Өлеңнен өрілген өнеге
Сәлем мен сыйластық туралы
Сәлемдесейік жымиып,
Жүректерге нұр құйып.
Жылы сөздер сергітер,
Адамдарды тұңғиық.
Үлкенді кім сыйласа,
Кім үлкенді тыңдаса,
Үлкен болған кезінде
Сыйлы болмақ өзі де.
«Әдептілік әліппесі» (Ә. Асылбеков) мазмұнындағы ой
Өлең жолдары кішіпейілділік, тілалғыштық, мейірімділік, жол беру, ынтымақ сияқты құндылықтарды ұдайы еске салып отырады: адам бірлікті сақтаса — шын бақытқа жақындайды.
«Сиқырлы сөздер»: әдептіліктің күнделікті тілі
Әдептіліктің тағы бір айқын белгісі — сықырлы сөздер. Олар қарым-қатынасты жұмсартып, адамды жақындастырады. Сабақта сұрақ-жауап арқылы осы сөздер «гүл» секілді құрастырылып, әр сөздің мәні ашылады.
Негізгі сиқырлы сөздер
Рақмет
Жақсылықты бағалап, алғыс айту — кісіліктің белгісі.
Кешіріңіз
Қателікті мойындап, кешірім сұрау — батылдық әрі мәдениет.
Рұқсат па?
Өзгенің кеңістігі мен құқығын құрметтеу.
Қош келдіңіз / Сау болыңыз
Қонақты қарсы алу мен шығарып салудағы ізет.
Әрдайым әдептілік танытқан адам — осы сөздердей нәзік те нық мінез қалыптастырады. Гүл қалай күтіммен көркейсе, адам да әдеппен көркейеді.
Жағдаяттарды талдау: әдептілік күнделікті өмірде
1) Сабақ үстіндегі өтініш
Математика сабағында Қайратқа сызғыш керек болып, көрші отырған Асанға: «Ей, сызғышыңды берші!» деп айғайлады.
Түйін
Бұл — әдепсіздікке жақын әрекет. Дұрысы: «Асан, сызғышыңды бере тұршы, өтінемін» немесе «Рұқсат па, сызғышыңды пайдалансам?».
2) Үлкен кісі сұрақ қойған кезде
Үзілісте Болат партада тамақ ішіп отырғанда, сыныпқа бір кісі кіріп, мұғалімді сұрайды. Болат бұрылып қарамастан «Білмеймін» деп жауап береді.
Түйін
Әдептілік — тыңдай білу және құрмет көрсету. Дұрысы: орнынан тұрып немесе ең кемі көзбен байланыс жасап, сыпайы жауап беру, қажет болса бағыт көрсету.
3) Жол үстіндегі әңгіме
Екі қыз адамдар жүретін жолдың дәл ортасында тұрып сөйлеседі. Жұрт айналып, қысылып өтеді; ескерту жасаса, қыздар ренжиді.
Түйін
Қоғамдық кеңістікте өзгенің ыңғайын ойлау — мәдениеттің өлшемі. Дұрысы: жолды босатып, адамдарға кедергі келтірмеу және ескертуді дұрыс қабылдау.
Адамның әдептілігі — өзгелермен қарым-қатынасында ғана емес, сөйлеген сөзінде де, қимыл-әрекетінде де көрінеді.
«Әдетте сіз әдептісіз»: қысқа еске салу
Әдепті адамның күнделікті әдеттері
- Үлкенге орын береді, оны ұят санайды.
- Қартқа, мүмкіндігі шектеулі жанға көмектеседі.
- Сабақ үстінде орынсыз сөйлеспейді, тәртіп сақтайды.
- Үйде жақындарына жиі жәрдемдеседі.
- Қарттардың сөзін жөнсіз бөлмейді.
- Кешікпеуді әдетке айналдырады.
- Біреудің затын рұқсатсыз алмайды, алса — уақытында қайтарады.
- Әлсізге қорған бола алады.
Маңызды ескерту
«Рақмет» деу дұрыс, бірақ біреудің добын немесе затын сұрамай алып қою — әдепке жат әрекет.
Қорытынды ой
Әдеп — туа біткен қасиет емес, күн сайын қалыптасатын дағды. Сәлемді түзеп, сөзді түзесек — мінезді түзейміз. Әдептілік — шынында да әдемілік.
Сабақ соңында И. Нүсіпбаев пен Ә. Асылбековтың «Мен әдепті баламын» әні орындалып, оқушыларға жақсы әдетті тұрақтандырудың маңызы тағы бір мәрте еске салынады.