Дамыта оқыту сабақтағы ерекше ахуал, мұғалім мен оқушы арасындағы ерекше қарым - қатынас
Бастауыш мектептің рөлі және қазіргі талап
Егемен еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер, өзіне сенімді, интеллектуалдық деңгейі жоғары азамат етіп тәрбиелеуде мектептің орны ерекше. Бастауыш саты — білім, дағды және іскерліктің қалыптасу бастамасы.
Қазіргі ғылыми-техникалық үдерістің қарқыны білім беру жүйесінің алдына үлкен мақсаттар мен жаңа міндеттер жүктейді. Қоғамның өзекті мәселесі — жас ұрпақты жан-жақты жетілген, ақыл-парасаты биік, ой-өрісі кең, бәсекеге қабілетті тұлға ретінде тәрбиелеу. Бұл әр мұғалімнен шығармашылық ізденісті және жаңаша әрекет етуді талап етеді.
Міндет
Жеке тұлғаны дамыту, білімге деген сенімін нығайту, оқуға қызығушылығын оятып, ынтасын арттыру.
Нәтиже
Оқушының теориялық ойлауға икемделуі, білімді өздігінен меңгеруі және оны өмірде қолдана алуы.
Дамыта оқыту: мәні мен ұйымдастыру логикасы
Дамыта оқыту — оқыту мақсаты, міндеттері мен әдіс-тәсілдері баланың даму заңдылықтарына сәйкестендірілген жүйе. Оқыту нәтижесінде баланың психикасында жаңа құрылымдар пайда болып, сапалық өзгерістер болуы тиіс.
Мұнда мұғалім тек ақпарат жеткізуші емес: танымдық іс-әрекетті ұйымдастырады, ізденіс пен зерттеуге бағыттайды. Дамыта оқыту — сабақтағы ерекше ахуал және мұғалім мен оқушы арасындағы серіктестікке негізделген қарым-қатынас.
Эльконин – Давыдов жүйесінің 3 құраушысы
- 1 Оқу мақсаттарын қою.
- 2 Шешу жолын бірлесе қарастыру.
- 3 Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.
А. Дистервегтің тұжырымы бұл көзқараспен үндес: «Жаман мұғалім ақиқатты өзі айтып береді, ал жақсы мұғалім оқушыны өздігінен ізденуге жетелейді.»
Танымдық белсенділік: ұғымы және құрылымы
Танымдық белсенділік — оқушының оқуға, білімге деген ынта-ықыласының, құштарлығының ерекше көрінісі. Ол сабақтағы тыңдау мен түсінуден бастап, өздігінен оқу, бақылау, тәжірибе жасау, жазу-сызу сияқты әрекеттерде байқалады.
Таным — білмеуден білуге, толық емес білуден неғұрлым дәл білуге ұмтылатын күрделі үдеріс. Танымдық белсенділік оқушыны үздіксіз ізденіске жетелеп, шындықты қайта құруға бағыттайды.
Сыртқы белсенділік
Қимыл-қозғалыс, практикалық әрекет, мұғалімге зейін қою, тапсырманы орындау сияқты сыртқы көріністер. Алайда бұл кезде оқушы ойы басқаға ауып кетуі де мүмкін.
Ішкі белсенділік
Белсенді ойлау, ой дербестігі, мәселені шешуге ішкі уәждің болуы. Тұрақты оқу нәтижесі көбіне осы ішкі белсенділікке сүйенеді.
Белсенділіктің дамитын түрлері
Жас ерекшелігіне қарай қимыл, сөйлеу, ойлау, таным, өзін-өзі тәрбиелеу, қызығушылық және шығармашылық белсенділіктер қалыптасып дамиды. Ең жоғары көрінісі — алынған білімді өмірде тиімді қолдана білу.
Шығармашылықты дамытудың тірек қағидалары
Шығармашылық — бүкіл тіршіліктің көзі. Адамзат жетістіктері шығармашылық әрекет нәтижесінде қалыптасып, әр ұрпақ алдыңғысының табысын меңгеріп қана қоймай, жаңа жағдайға бейімдеп жетілдіреді.
Оқу материалын терең меңгеру жаттығу жұмыстары арқылы орнығады. Сондықтан жаттығу мазмұны мен сұрақтар жүйесі оқушының ойлауын дамытуға бағытталуы тиіс және сабақтың барлық кезеңінде қолданылғаны маңызды.
1) Логикалық байланыс
Жаттығу пәннің мәніне және тақырыпқа сай болуы керек.
2) Ойлау жүйесі
Сұрақтар оқушыны ойлануға, салыстыруға, дәлелдеуге жетелесін.
3) Үздіксіз қолдану
Түсіндіруде, бекітуде, тексеруде және қайталауда қолданылсын.
Шығармашылық тапсырма: талаптар және ықпалы
Қазіргі білім беру шығармашылық бағытта жұмыс істейтін, тың жаңалық ашуға бейім, бірегей ойлауымен ерекшеленетін тұлға қалыптастыруды көздейді. Осы үдеріске шығармашылық тапсырмалар ерекше ықпал етеді: олар оқушыдан тек ақпаратты қайталауды емес, ойлап табуды, бірнеше мүмкін шешімнің ішінен таңдауды талап етеді.
Шығармашылық тапсырма интерактивті әдістердің мазмұндық өзегіне айналып, жариялылық пен ізденімпаздық мәдениетін қалыптастырады.
Шығармашылық тапсырмаға қойылатын талаптар
- Бір ғана мағыналы немесе тым қарапайым шешімі болмайды.
- Тәжірибелік тұрғыдан пайдалы және оқушы өмірімен байланысты болады.
- Қызығушылық тудырады және оқыту мақсатына барынша сай келеді.
- Бірнеше дұрыс жауапқа немесе баламалы тәсілге жол береді.
Ойынның рөлі
Ойын тапсырманы орындауды жеңілдетіп қана қоймай, ынтаны күшейтеді. В. А. Сухомлинский ойынсыз толыққанды ақыл-ой дамуы болмайтынын атап өткен.
Шығармашылық деңгей
В. П. Беспалько жіктеуіндегі шығармашылық деңгейде әр оқушы өзіндік жұмыспен айналысып, жаңаша шешімдер ұсынады.
Сабақта қолдануға болатын әдіс-тәсілдер
Оқушыларды шығармашылық жұмысқа баулып, белсенділігі мен қызығушылығын арттыру үшін төмендегі тәсілдер тиімді:
Ойлау мен тіл дамыту
- Тақырып бойынша жинақтау, салыстыру, бөліктерге бөлу, ат қою.
- Пікірталас ұйымдастыру, дәлел келтіру мәдениетін қалыптастыру.
- Қиялдау арқылы сурет салу, рөлге бөліп оқу.
Тапсырманы түрлендіру
- Кері есеп құрастыру, мәтінді өңдеу.
- Шағын әңгіме, шығарма құрастыру; мәтінді өз бетінше аяқтау.
- Ұнатқан кейіпкерге мінездеме беру.
Танымдық ойындардан мысалдар
«Қайда, қашан?» (мысал сұрақтар)
- Бір жылда неше ай бар?
- Қандай жыл мезгілдерін білесің?
- Жайлау табиғаты қандай?
«Кім тапқыр?» (күз тақырыбы)
Үзінді оқылады: мәтіннің атауын табу, жалғастырып айту, күз ерекшеліктерін анықтау. Топтық жұмыс: күз белгілері, күздегі еңбек, табиғаттағы өзгерістер.
Мақал-мәтел, жұмбақ, жаңылтпашпен жұмыс
- Тақырыпқа сай мақал-мәтел айтқызып, мәнін ашқызу және өз ойымен жеткізу.
- Суретке қарап жұмбақ, жаңылтпаш айту; жалғасын тапқызу.
- Топтық жарыс ұйымдастыру арқылы ынталандыру.
Пәндер бойынша қысқа тәжірибелік мысалдар
Ана тілі: тұрақты оқу дағдысын қалыптастыру
Сынып ішінде шағын кітапхана ұйымдастырып, көркем әдебиетті жүйелі оқуға бағыттау пайдалы. Оқушыларға ертегі, әңгіме оқып беріп, кейін өздеріне қысқа мәтін оқып келуді және қысқаша хабарлама дайындауды тапсыру — пәнге қызығушылықты күшейтеді.
Математика: «ой жаттығулары» арқылы сабаққа кіріспе
Сабақты қысқа ойлантатын сұрақтармен бастау оқушы назарын бірден шоғырландырады:
- Жылдың бесінші айын ата.
- Бағдаршамның қай түсі жанғанда жолдан өтуге болады?
- Бүгін аптаның қай күні?
- 685 пен 687 арасында қандай сан бар?
- Есік қандай геометриялық фигураға ұқсайды?
- Көз адамға не үшін керек?
Қызықты логикалық есептер (мысал)
- Қосарланып жегілген үш ат бір сағатта 12 км жүрді. Бір ат неше км жүрді? (12 км)
- Аулада қойлар мен тауықтар жүр. Барлығы 5 бас, 14 аяқ. Қой мен тауық нешеу? (2 қой, 3 тауық)
- Бір топ үйрек ұшып барады. Олар 5-еу. Біреуі жерге қонса, нешеуі қалады? (1-еуі қалады)
Дүниетану: тәжірибе + шығармашылық нәтиже
«Су. Судың қасиеті» тақырыбында топтық тәжірибе арқылы оқушылар судың түссіз, мөлдір, сұйық екенін, ағатынын, жұғатынын, жабысатынын және табиғатта үш күйде кездесетінін дәлелдейді.
І топ
Эссе: «Су — тіршілік көзі»
ІІ топ
Сурет салу
ІІІ топ
Өлең құрастыру (бес жолды өлең)
Эссе үлгісі
Су — тіршілік көзі. Су бізге өте қажет. Су болмаса, біз өмір сүре алмаймыз. Біз суды күнделікті өмірде пайдаланамыз. Су түссіз әрі мөлдір болады. Сусыз жануарлар да тіршілік ете алмайды, өсімдіктер де өспейді. Сондықтан суды үнемдеуіміз керек.
Бес жолды өлең үлгісі
Су
Мөлдір, түссіз
Ағады, жұғады, жабысады
Ол бізге өте қажет
Сусын
«Өсімдікке не қажет?» тақырыбында ертегі құрастырту сияқты тапсырмалар оқушыны байқағыштыққа, мейірімділікке, үнемділікке және табиғат құндылығын түсінуге жетелейді.
Технология және ресурстар: интерактивті құралдардың мүмкіндігі
Қазіргі кезде интерактивті тақталарды оқу үдерісінде қолдану кеңейіп келеді. Бұл бастауыш білім беруді жетілдірудің, соның ішінде математикалық білім мен дағдыны дамытудағы маңызды мүмкіндік.
Сонымен қатар бастауыш мектепке арналған мультимедиялық оқулықтарды әзірлеу және қолдану тәжірибесі оқушыны ынталандырып, оқу материалын көрнекі әрі түсінікті етуге көмектеседі.
Қорытынды: күтілетін нәтижелер
Оқу үдерісінде танымдық қызығушылықты арттыру — оқушының өз бетінше білім жинау қабілетін дамытудың жетекші тетігі. Сабақта әртүрлі әдіс-тәсілдерді мақсатқа сай қолдану білімділік, дамытушылық және тәрбиелік міндеттерді тиімді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.
Түйін
- 1Оқушылардың сабаққа қызығушылығы артады.
- 2Танымдық белсенділік дамиды.
- 3Шығармашылық тапсырмаларды пәнге бейімдеу арқылы пәнге ықылас күшейеді.
- 4Логикалық ойлау және шығармашылық әрекетке қабілет артады.
- 5Білім сапасы көтеріледі.
Жаңашыл технологияларды жүйелі қолдану, оқушыны дер кезінде мадақтап ынталандыру, сондай-ақ қиялды дамытуға бағытталған тапсырмалар — оқу мотивациясын күшейтеді. Қиялы дамыған оқушының ойы тереңдеп, шығармашылық әрекеті жоғары деңгейге көтеріледі.
Қолданылған әдебиеттер
- «Бастауыш мектеп» журналы, №5, 1998 ж.
- «Бастауыш мектеп», №3–4, 2010 ж.
- Тұрғынбаева Б. А. «Дамыта оқыту технологиялары». Алматы, 2000 ж.
- «Қазақстан мектебі», №8. Алматы, 2003 ж.
- «Мен және бәрі, бәрі, бәрі». Алматы: Аруна, 2006 ж.
- «Бастауыш сыныпта оқыту» журналы, №1, 2006 ж.