Қазақша рефераттар

Қуыс мойын домбыра

Сабақ туралы мәлімет

Сыныбы

8-сынып

Сабақтың тақырыбы

Кәдесый домбырасын жасау

Сабақтың мақсаты

Домбыраның шығу тарихын және жасалу жолдарын үйрету.

Білімділігі

Оқушылардың ой-өрісін жетілдіру, ұлттық қолөнер бұйымдарын жасаудың негізгі тәсілдерін меңгерту.

Дамытушылығы

Жұмысты өз бетінше жоспарлап, ретімен орындауға дағдыландыру.

Тәрбиелігі

Ұлттық мұраны қастерлеуге тәрбиелеу, сыйлықтық бұйымдар жасауға қызығушылық ояту.

Көрнекі құралдар

  • Домбыра қалыбы (қалып-үлгі)
  • Қайың, емен, өрік сияқты қатты ағаш түрлері
  • Алмұрт, жаңғақ ағашының бөлшектері

Сабақтың құрылымы

  1. 1 Ұйымдастыру кезеңі
  2. 2 Өткен тақырыптарға шолу
  3. 3 Ой қозғау және мәліметтер беру
  4. 4 Негізгі бөлім
  5. 5 Сарамандық жұмыс
  6. 6 Бекіту бөлімі
  7. 7 Қорытынды

Мұғалімнің сөзі: домбыраның шығу тарихы

Б.з.д. VII–IV ғасырларда Орта Азия өңірін сақ тайпалары мекендеген. Олар негізінен Іле алқабы мен Жетісу өңірінде қоныстанған. ІV–ІІІ ғасырларға жататын, домбыра бейнеленген тас ескерткіштердің табылуы — бұл аспаптың көне дәуірден-ақ қолданылғанын дәлелдейді.

Домбыра — ішекті музыкалық аспап. Ол көбіне ағаштан тұтас ойылып жасалады және әдетте екі ішекті болады. Дегенмен ел ішінде үш ішекті нұсқалары да кездеседі.

Домбыра өткен ғасырларда шертер, сыбызғы, қылқобыз, шаңқобыз сияқты аспаптармен қатар дамыды. Күй орындауда шертіп және қағып тарту әдістері қолданылады. Шертіп ойнау тәсілі Қазақстанның көптеген өңірлеріне тән.

Күй мен ән дәстүріндегі орны

Қазақтың көрнекті күйші-сазгерлері — Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Байсерке, Қазанғап, Сейтек — домбыра өнерінің қадір-қасиетін кейінгі ұрпаққа насихаттап кетті. Домбыра тек күй тартуға ғана емес, әнді сүйемелдеуге де кең қолданылған. Бұл дәстүрді Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мұса, Мұхит, Мәди, Әміре, Кенен Әзірбаев, М. Ержанов, Ж. Елебеков, Ғ. Құрманғалиев сияқты өнер иелері жалғастырған.

I. Жұмысты жоспарлау және негіздеу

Жобалық жұмыс ретінде қазақ халқының көне мұрасы саналатын домбыраның кәдесый нұсқасын жасау тақырыбы алынды. Домбыраның түрлері көп, соның ішінде төмендегілері жиі аталады:

Үшем домбыра

Түрлік нұсқалардың бірі.

Бүктемелі домбыра

Пішіні мен құрастырылу ерекшелігімен сипатталады.

Желбезекті домбыра

Құрылымдық детальдары өзгеше.

Қоссаба

Аймақтық атаулармен де ұшырасады.

Қуыс мойын домбыра

Мойын құрылымы ерекшеленеді.

Үш ішекті домбыра

Сирек кездесетін нұсқа.

Шіңкілдек

Дәстүрлі атаулардың бірі.

Бұл нұсқалардың басым бөлігі қос ішекті аспаптар тобына жатады. Ең кең таралған әрі ұзақ уақыт сақталып келе жатқан түрі — дәстүрлі екі ішекті домбыра.

II. Материал таңдау және өлшемдерді жобалау

Домбыра эстетикалық талғамға сай, көркем әрі жинақы болуы тиіс. Негізгі домбыра көбіне біртекті ағаш материалынан жасалады. Төменде домбыра жасауда қолданылатын ағаш түрлері берілген:

Жаңғақ

Қолдан өсірілетін, бағалы ағаш.

Шырша

Қылқан жапырақты, дыбыстық қасиеті жоғары.

Сағызқарағай

Биік, қатты, суыққа төзімді.

Самырсын

Шыршаға ұқсас; дыбыс беруде балама бола алады.

Арша

Дыбыс шығару қасиеті жақсы, шыршадан да жоғары бағаланады.

Шамшат

Жалпақ жапырақты ағаш тобы.

Алмұрт

Қатты әрі тығыз, жапсырма бөлшектерге қолайлы.

Емен

Құнды, берік жалпақ жапырақты ағаш.

Қарағаш

Қатты, тығыз; қызыл күрең-қоңырлау түсті.

Қанды ағаш

Құнды ағаш түрі.

Шетен

Қатты, мықты, майысуға төзімді.

Терек

Жұмсақ, өңдеуге жеңіл; ақ-сары түсті.

III. Бұйымды жасау технологиясы

Жұмыс барысында қателіктер жібермеу және үдерісті жүйелеу үшін домбыра жасаудың технологиялық картасы құрастырылды. Онда әр бөлшектің материалы, саны және өлшемдері көрсетіледі.

№ Бөлшек атауы Материал Саны Өлшемі
1 Гриф (мойны, сағақ) Ағаш 1 3×5×20
2 Мойын Ағаш 1 3×5×96
3 Үнтілше Ағаш 1 46×34×80
4 Үнтілше қақпағы Шеретақтай 1 2×34×46

IV. Экономикалық есеп

Домбыраны жасау үшін сызбадағы өлшемдерге сай ағаштың бірнеше түрі қажет. Бағалар төмендегідей есептелді:

Материалдар құны

  • Терек (мойын үшін: ұзындығы 1 м, ені 5 см) — 200 тг
  • Шанаққа ағаш — 500 тг
  • Алмұрт ағашы (мойынға жапсырма) — 510 тг
  • Желім — 300 тг

Ескерту

Бағалар жергілікті нарыққа және материал сапасына қарай өзгеруі мүмкін. Экономикалық есептің мақсаты — жобаның жалпы құнын алдын ала шамалау және материал таңдауды негіздеу.

Сарамандық жұмыс

  1. 1 Домбыраның нақты өлшемдерін қатырма қағазға түсіріп, қайшымен қиып алу.
  2. 2 Сызба бойынша мойын ағашын өлшеп, белгіленген өлшеммен кесу.
  3. 3 Шанақты дайындау.
  4. 4 Бұрау тетігін, пернені және тиекті жасау.

Сергіту сәті: еңбек туралы мақал-мәтелдерді толықтыр

1. Еңбек — бәрін де __________.

2. Еңбек ер __________.

3. Ел үшін еңбек __________, өкінбейсің.

4. Еңбек етсең ерінбей, тояды __________.

5. Ақырын жүріп анық бас, __________.

6. Көз қорқақ, __________.

Сабақты бекіту

Сұрақтар

  • Домбыраның қандай түрлері бар?
  • Домбыра қандай ағаштардан жасалады?
  • Домбыра неше бөліктен тұрады?
  • Домбыра бөліктері қалай аталады?

Бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау: сабақ соңында оқушылардың жұмыс сапасы мен орындау дәлдігі бойынша іскерлігі бағаланады.

Үй тапсырмасы: домбыраның түрлерін салып келу.

Автор туралы

Қызылорда қаласындағы Қалтай Мұхамеджанов атындағы №1 мектеп-гимназиясының технология пәні мұғалімі — Шәкенов Сансызбай Тайманұлы.