Баланы жастан, Келінді бастан тәрбиеле
Тәрбие мен мінезге қатысты халық даналығы
Төмендегі мақал-мәтелдер мен нақыл сөздер адамгершілік, кішіпейілділік, ұят, еңбек, білім, сақтық және қарым-қатынас мәдениеті туралы ойды тереңдетеді. Әр сөйлем — өмірлік бағдар, әр тұжырым — ұрпақ тәрбиесіне арналған ескерту.
Басты ойлар
- Бала тәрбиесі бесіктен басталады; көргені — кейінгі мінезі.
- Ұят пен абырой — адамды ұстайтын өлшем; өтірік өз иесін алдымен алдайды.
- Кішіпейіл болу — кішірею емес; өркөкіректік — ұлылыққа жеткізбейді.
- Ақыл — дос, ашу — дұшпан; талап — талмас қанат.
Тәрбие, үлгі және орта
Қарағайға қарап тал өсер, құрбысына қарап бала өсер.
Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны алады.
Келінім, саған айтам, қызым, сен тыңда.
Бала тәрбиесі бесіктен.
Алдыңғы көш қайдан жүрсе, соңғы көш сонан жүрер.
Баланы жастан, келінді бастан тәрбиеле.
Ұлың өссе — ұяттымен ауылдас бол, қызың өссе — қылықтымен ауылдас бол.
Есік көргенді алма, бесік көргенді ал.
Ұят, абырой және сөз мәдениеті
Су ішкен құдығыңа түкірме.
Бір елі ауызға — екі елі қақпақ.
Ұлық болсаң — кішік бол.
Өзін өзі мақтаған — өлімнің қара басы.
Көре тұра айтпасаң — көргенсіз дер; біле тұра айтпасаң — жетесіз дер.
Ұялмаған — бұйырмағанды ішер.
Ұят жүрген жерде абырой төгілмейді.
Абырой бар жерде ар шапаны сөгілмейді.
Бұл нақылдар адам сөзінің салмағын еске салады: орынсыз мақтан — беделді кемітеді, ал ұят пен әдеп — абыройды сақтайды.
Ақыл, сабыр және мінез
Ашу — дұшпан, ақыл — дос; ақылыңа ақыл қос.
Талап — талмас қанат.
Үміттің оты сөнбейді.
Алмақтың да салмағы бар.
Жығылып жатып, сүрінгенге күлме.
Қайтып кірер есікті қатты серппе.
Бәлелі жерді баспа; басыңа түссе — саспа.
Буынсыз жерге пышақ ұрма, қисынсыз жерге қолыңды сұқпа.
Еңбек, өнер және білім
Атпаз көрген ат таныр, ұстаз көрген хат таныр.
Сұраған алады, іздеген табады.
Қолы ұста адамның қойнында алтын бар.
Өнерлі баланың он саусағы тең, өнерсіз баланың бір саусағы кем.
Асық ойнаған азар, доп ойнаған тозар; бәрінен де қой бағып, қозы өсірген озар.
Көшуден бұрын керуен басыңды сайла, қарыз алудан бұрын береріңді ойла.
Қарым-қатынас, әдеп және өлшем
Есіктен орын тапсаң, төрге озба.
Сыйға — сый, сыраға — бал.
Таспен ұрғанды аспен ұр.
Алдыңа келсе, атаңның құнын кешір.
Жақсы адамның жасын сұрама, жақсы аттың тісін қарама.
Ақыл — ауыздан, мерей — көзден.
Еңкейгенге еңкей — атаңның қара құлы емес; шалқайғанға шалқай — пайғамбардың ұлы емес.
Жоқ болсаң — жасыма, тоқ болсаң — тасыма.
Сақтық, қауіп және табиғаттан алынған ишара
Сумен ойнама — батарсың, отпен ойнама — жанарсың.
Ойнақтаған бота от басады.
Биік ағаш бұрын құлайды.
Тасты бассаң — кетілер, сазды бассаң — жетілер.
Жарылғанды жау алады, бүлінгенді бөрі жейді.
Мың асуға — бір тосу.
Түйін
Тәрбиелі адам — қоғамға тыныштық әкелетін, сөзі мен ісі қабысқан тұлға. Ал тәрбие — бір сәттік ақыл емес, күн сайынғы дағды.
Тәрбиелі адам — тағалы атпен тең.
Тәрбиелі кісі — қант қосқан жармадай, тәрбиесіз кісі — шаң боратқан арбадай.