Қызықты оқуда
Бастауышта тұлға қалыптастырудың өзегі
Бүгінгі жас ұрпаққа жан-жақты білім беріп, тәрбиелеу — әрбір ұстаздың басты міндеті. Білім негізі бастауыш сыныпта қаланатындықтан, оқушының жеке тұлғалық күшін дамыту және оның шығармашылық мүмкіндігін ашу ерекше мәнге ие.
Қазіргі ұстаздар қауымының алдына қойылатын үлкен мақсат — өмірдің барлық саласында белсенді, шығармашылық іс-әрекетке қабілетті, еркін және жан-жақты жетілген тұлға тәрбиелеу. Бұл үшін бастауыштан бастап баланы шығармашылық ойлауға, қалыптан тыс шешім қабылдауға, практикалық әрекетке дайын болуға жетелейтін жолдарды жүйелі түрде көрсету қажет.
Неліктен шығармашылық маңызды?
Шығармашылық — бүкіл тіршіліктің көзі. Адам баласының сөйлей бастаған кезінен бүгінгі күнге дейінгі жетістіктері — шығармашылықтың нәтижесі. Ол адамның өмір шындығын тануға ұмтылуы, өзін-өзі танып, ізденуі арқылы көрінеді.
Өмірде дұрыс жол табу үшін адам өздігінен саналы, дәлелді шешім қабылдауға үйренуі керек. Қабілеттерді дамытып, олардың өшуіне жол бермеу рухани күшті нығайтып, өмірде өз орнын табуға көмектеседі.
Қабілет деңгейлері: репродуктивті және шығармашылық
Психологтар қабілеттердің екі деңгейі болатынын көрсетеді:
1) Репродуктивті деңгей
Іс-әрекетті және білімді берілген үлгі бойынша қабылдай алу, қайта жаңғырту.
2) Шығармашылық деңгей
Жаңалық ойлап табуға, тың шешім ұсынуға бағытталған қабілеттер.
Шығармашылықтың психологиялық қыры
Шығармашылық — өте күрделі психологиялық процесс. Ол іс-әрекеттің түрі болғандықтан, тек адамға ғана тән. Шығармашылық әрекет төмендегі ерекшеліктермен сипатталады:
- шығармашылықтағы қарама-қайшылықтардың болуы;
- әлеуметтік немесе жеке адам үшін мәнінің болуы;
- арнайы шарттар мен жағдайлардың болуы;
- шығармашыл тұлғаның жекелік қасиеттерінің көрінуі;
- нәтиженің жаңалығы мен сонылығы.
Оқу процесін қалай ұйымдастыру керек?
Бастауыш сынып оқушыларының қабілеттерін дамытудың негізгі факторы — олардың білім мен дағдыларының деңгейі ғана емес. Сонымен бірге, баланың маңызды психикалық қызметтерін және ақыл-ой жұмысының тәсілдерін қалыптастыруға мүмкіндік беретін оқу процесін дұрыс жолға қою қажет.
Оқушының шығармашылық қабілеті ойлау және практикалық әрекеттер арқылы дамиды. Сондықтан сабақта балаға тек дайын үлгіні қайталатумен шектелмей, ойлануға, сынап көруге, таңдауға мүмкіндік берген жөн.
Практика: өлең жазуға баулу
Бастауышта жиі қолданылмайтын, бірақ өте тиімді шығармашылық жұмыстың бірі — өлең жазуға баулу. Мұны 1-сыныптан-ақ бастауға болады. Алдымен оқушыларға ұйқас ұғымын түсіндіріп, өлеңдерден ұйқастарды тапқызған дұрыс. Кейін жеке дыбыстардан бастап, буындарға, одан соң берілген жолдарға сүйеніп ұйқас құрастыруға үйретіледі.
Ұйқасқа үйретудің қарапайым үлгілері
1) “-у-у-у”, 2) “-е-е-е”
Тәртіпті болу.
Барамыз мектепке.
3) “-да-да-да”, 4) “-ға-ға-ға”
Қызықты оқу да.
Қызықты кітап оқуға.
5)–6)
Мектепке барамыз,
Білім аламыз.
Мен бақытты баламын,
Өйткені Қазақстанда тұрамын.
7)–8)
Біз көңілді баламыз,
Мектепке барамыз.
Екінші сыныпта оқимыз,
Бір-бірімізбен татумыз.
Көп кітап оқып,
Білімді боламыз.
Мұғалімді сыйлаймыз,
Бес пен төртке оқимыз.
Бұл жұмыс жүйелі түрде жүргізілсе, біртіндеп күрделенеді: мұғалім болашақ өлеңнің бірінші жолын тақтаға жазып қояды, ал қалған екінші, үшінші, төртінші жолдарын балалар ұсынған нұсқалардан ұйқас пен мағынаға сай ең лайықтысын іріктеу арқылы құрастырады. Осылайша өлең шумағы дүниеге келеді.
Нәтиже тұрақты болуы үшін әдісті жиі әрі жоспарлы қолданған жөн. Оқушылардың өз өлеңдерін белгілі бір тақырыптар бойынша шағын кітапша етіп шығару да ынтаны күшейтеді.
Әңгіме жаздыру: қиялды іске қосу
Сынып жоғарылаған сайын әртүрлі тақырыптарда, оның ішінде қиял-ғажайып элементтері бар әңгімелер жаздыру тиімді. Мұндай тапсырмалар баланы өзін басқа кейіпке енгізіп көруге, күтпеген ситуацияны ойша құрастыруға үйретеді.
Тақырыптарға мысалдар
- «Бұл өте қызықты»
- «Ең қымбат нәрсе»
- «Мен қалай құмырсқа болдым?»
- «Қасық болған күнім»
- «Өзімді бір сәт үй жиһазының бірі деп елестетсем…»
Оқушы шығармашылығын дамытудың 10 әдіс-тәсілі
Балаларды тапқырлыққа, білгірлікке және қиялдауға жетелейтін ойындар мен тапсырмалар ерекше ұнайды. Оқушы шығармашылығын дамытуда төмендегі әдіс-тәсілдерді қолдануға болады:
-
1
Арнаулы тақырып бойынша пікірталас ұйымдастыру.
-
2
Логикалық ойлауды дамытатын ойындар мен тапсырмаларды шешу (анаграмма, сөзжұмбақ, бейнесөз, құрастырмалы ойындар).
-
3
Берілген тапсырманы түрлендіруге бағытталған жұмыстар.
-
4
Әңгімені салыстыру, бөліктерге бөлу, әр бөлікке ат қою.
-
5
Қиялдау арқылы рөлге бөліп оқыту.
-
6
Ұнатқан кейіпкеріне мінездеме беру.
-
7
Өлең шумақтарын құрастыру.
-
8
Өз ойларын еркін жаздыру.
-
9
Ситуациялық сұрақтар қою.
-
10
Тақырыпты жан-жақты қарастырып, сұрақ-жауап әдісімен талдау.
Қорытынды әсер
Осындай тапсырмалар оқушының ой шапшаңдығын арттырады, сөз байлығын молайтады, қиялын дамытады және өзін еркін танытуына жағдай жасайды. Ең маңыздысы — шығармашылықты жүйелі қолдап, әр баланың мүмкіндігіне сай орта қалыптастыру.