Тәуке ханның жеті жарғысын айт
Сабақ жоспары: Қазақ халқының мемлекеттік және құқық тарихы (9-сынып, §32)
Бұл сабақта ежелгі түрік дәстүрлі құқық нормаларынан бастап, монғол құқық жүйесі және Қазақ хандары тұсындағы құқықтық реформаларға дейінгі негізгі кезеңдер қарастырылады. Материал тарихи деректермен және салыстырмалы талдаумен бекітіледі.
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: ежелгі түрік тайпаларының құқықтық нормалары, монғол құқығы және Қазақ хандарының құқықтық жүйесі туралы мағлұмат беру.
- Дамытушылық: оқушының жан-жақты ойлау қабілетін дамыту.
- Тәрбиелік: саяси сауаттылыққа тәрбиелеу.
Формат және әдістер
- Сабақ түрі
- Аралас сабақ
- Сабақ типі
- Жаңа білімді меңгерту
- Сабақ әдісі
- Баяндау, сұрақ-жауап
- Пәнаралық байланыс
- Тарих
Құралдар мен көрнекілік
- Интерактивті тақта
- Жұмыс дәптері
- Тірек-сызбалар
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі (2 минут)
- Оқушылармен амандасу, түгендеу.
- Сабаққа назарын аудару.
II. Үй тапсырмасын тексеру (15 минут)
Үй тапсырмасы карточкалық тапсырмалар арқылы, сызба мен кестені толтыру, сондай-ақ сөзжұмбақ шешу арқылы тексеріледі.
III. Жаңа сабақты меңгерту (15 минут)
Қазақстан тарихында құқық саласына байланысты қандай қайраткерлерді білесіңдер? Олардың заңдары туралы кім не айта алады? Әр оқушының пікірі тыңдалып, жаңа тақырыпқа кірісеміз.
Түрік қағанаты және «төрү»
Түрік қағанаты Шығыс және Батыс Түрік қағанаты болып екіге бөлінді. Жоғары лауазымдарды бектер мен тархандар иеленді. Қағанатта құқықтық ғұрыптар қалыптасып, «төрү» деп аталатын жазба заңдар пайда болды.
Монғол құқығы: Шыңғыс ханның «жасасы»
1206 жылы тарихта белгілі заңдар жинағы — Шыңғыс ханның «жасасы» қабылданды. Бұл заң жаулап алынған елдердің барлығына қолданылып, олардың саяси, экономикалық және әлеуметтік қатынастарын реттеуге бағытталды.
Қасым хан және құқық нормаларын жүйелеу
XV ғасырдың ортасында Қазақ мемлекетінің іргетасын қалаушылардың бірі — Жәнібек хан әулетімен байланысты тарихи үдерістер күшейді. Қазақ тарихында құқықтық ғұрыптар мен нормалар Қасым хан тұсында алғаш рет жүйеленіп, біріздендірілді.
Тәуке хан және «Жеті жарғы»
Қазақтың құқық жүйесіндегі келесі ірі өзгерістерді Тәуке хан (1680–1715) енгізді. Ол «Жеті жарғы» деп аталған, кодекс сипатындағы құқықтық нормалардың жүйелі тұжырымдарын жасады.
Қосымша дерек: «Жеті жарғы» туралы алғашқы пікір білдіргендердің бірі — академик Ә. Х. Марғұлан. Ол бұл атауды «жеті жарғыш», яғни «қара қылды қақ жарған жеті әділ бидің билігі» деген мағынада түсіндіріп, жинақтың мазмұны жеті түрлі ережеден тұратынын атап өткен.
Қазақстанның Ресейге қосылуы және құқық жүйесінің өзгеруі
Қазақстанның Ресейге қосылуы құқықтық жүйеге елеулі ықпал етті: байтақ өлкеде өзін-өзі басқаратын жергілікті органдар құрылып, олардың барлығы отаршылдық аппаратқа бағындырылды. Ресей империясы қазақтың әдеттегі құқық жүйесін ішінара сақтай отырып, біртіндеп қазақ даласында Ресей заңдарының қолданылуын енгізе бастады.
Жаңа сабақты бекіту (5 минут)
Салыстырмалы талдау: Есім хан және Тәуке хан
- «Есім ханның ескі жолы» деп аталу себебі: Қасым хан заңдарын түбегейлі өзгертпей, негізінен әскери міндетті атқару ережелерін күшейтті.
- Жаза қолдану тәртібі қатаңдатылды.
- Кек алудың «қанға-қан» түріне шектеу қойылды.
- Үй ішіндегі құл мен күң заң жүзінде қорғалмады.
- Билік басындағы сұлтандар мен билердің өктемдігіне шектеу қойылды.
Талқылауға арналған сұрақтар
- Құқықтың ұлттық нышандарының қандай элементтерін қазіргі құқық жүйесіне енгізуге болады деп ойлайсыңдар?
- Неліктен қазіргі заңдарды Қазақ хандығы кезеңіндегі жарғылармен толықтай салыстыру қиын?
- 1206 жылы қандай заңдар жинағы пайда болды?
- Қасым хан заңдарының негізгі бөлімдерін атаңдар.
- Неліктен «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» деп аталады?
- Тәуке ханның «Жеті жарғысының» мазмұндық бағыттарын атаңдар.
- Ислам дінінің құқыққа ықпалы қандай болды?
- «Төрү» ұғымы шамамен қай ғасырға дейін қолданылды?
Қорытындылау (5 минут)
INSERT әдісі арқылы қорытынды
Тақырып бойынша бұрыннан білетін негізгі мәліметтер.
Тақырып бойынша нақтылап, тереңдетіп білгің келетін сұрақтар.
Сабақ соңында меңгерілген жаңа білім мен тұжырымдар.
Бағалау
Мұғалім оқушылардың жауаптары мен тапсырмаларды орындауына қарай бағалайды.
Үй тапсырмасы (3 минут)
§32 оқу.