Сыбайлас жемқорлық туралы қысқаша мағлұматтар беру
Мақсаты мен күтілетін нәтижелер
Түсінік қалыптастыру
«Сыбайлас жемқорлық» ұғымын түсіндіру, оның пайда болу жағдайлары туралы жүйелі түсінік қалыптастыру.
Құндылықтарды нығайту
Әділдікке, жауапкершілікке және адалдыққа тәрбиелеу; елге деген құрмет пен патриоттық ұстанымды дамыту.
Коммуникация дағдысы
Өз көзқарасын дәлелдеп айту, еркін пікір білдіру және ойды анық жеткізу қабілеттерін жетілдіру.
Көрнекіліктер
- Слайдтар, плакаттар
- Кітаптар мен иллюстрациялық материалдар
- Бейнероликтер
Өткізу формасы мен әдістері
- Тәрбие сағаты (ашық сабақ форматы)
- Пікірталас, сұрақ-жауап
- Видео талдау, викторина
Өткізу барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Көрме бұрышын әзірлеу және таныстыру.
- Тақырыпқа назар аударту үшін слайд/плакаттармен жұмыс.
2) Кіріспе сөз
1-жүргізуші: Құрметті ұстаздар мен оқушылар! Бүгінгі «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес» атты ашық тәрбие сағатымызды бастауға рұқсат етіңіздер.
2-жүргізуші: Бүгінгі тәрбие сағатының мақсаты — оқушыларды адал жолмен жүруге баулу, адалдық құндылығын күшейту, сыбайлас жемқорлық туралы қысқаша әрі нақты мағлұмат беру, мемлекетке жауапкершілікпен қарауға және әділдікке тәрбиелеу.
Сыбайлас жемқорлықпен күрес — Қазақстан үшін өзектілігін жоғалтпайтын күрделі мәселе. Ол әлеуметтік зияны жоғары құбылыс ретінде әлемнің барлық елдерін алаңдатады.
«Сыбайлас жемқорлық — ғаламдық мәселе. Одан әлемнің бірде-бір мемлекеті, бірде-бір саяси жүйе, бірде-бір саяси тәртіп толық қорғалған емес. Сондықтан бұл індетке бірлесе қарсы тұруымыз керек».
Н. Ә. Назарбаев
3) «Сыбайлас жемқорлық» ұғымы: мағынасы және анықтамалар
«Сыбайлас жемқорлық» ұғымының этимологиялық түбірі латын тіліндегі corruptio сөзімен байланыстырылады. Бұл ұғым «параға сатып алу», «бүлдіру», «бұзу», «жалғандыққа итермелеу» сияқты мағыналарды қамтиды. Рим құқығында кездесетін corrumpire түсінігі де құқыққа қарсы әрекетті білдірген.
Түсіндірме сөздіктерде сыбайлас жемқорлық пара беру арқылы сатып алу, лауазымды адамдардың немесе саяси қайраткерлердің сатқындығы ретінде сипатталады.
Заңнамалық анықтама
ҚР «Сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы» Заңында сыбайлас жемқорлық — мемлекеттік міндеттерді орындайтын адамдардың (немесе соларға теңестірілген тұлғалардың) лауазымдық өкілеттіктерін және соған байланысты мүмкіндіктерін пайдаланып, мүліктік пайда алу мақсатында заңда көзделмеген артықшылықтарды қабылдауы, сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың мұндай артықшылықтарды заңсыз беру үшін пара арқылы сатып алуы ретінде түсіндіріледі.
4) Видео және талқылау
Бейнеролик көрсетілгеннен кейін талқылау жүргізіледі:
- Роликті көрген кезде қандай сезімде болдыңдар?
- Роликтегі адамдардың әрекеті дұрыс па? Неліктен?
- Осындай жағдайлардың алдын алу үшін не істеу керек?
5) Сыбайлас жемқорлықтың зардаптары
Даму тежеледі
Қоғамның тұрақты дамуын және бақытты болашағын тежейді.
Беделге нұқсан
Елдің халықаралық беделіне көлеңке түсіреді.
Сенім әлсірейді
Заңға, әділдікке және мемлекеттік институттарға деген қоғамдық сенімге сызат түсіреді.
6) Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңдар мен халықаралық бастамалар
Қазақстандағы құқықтық негіз
- 1998 жылғы 2 шілде — «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» заң қабылданды.
- Мемлекеттік қызмет туралы (1995) және өзге де нормативтік-құқықтық актілер жауапкершілікті реттейді.
- Қылмыстық, әкімшілік және тәртіптік жауапкершілік тетіктері қарастырылған.
Қылмыстық кодекстегі мысалдар
- Өкілеттіктерді теріс пайдалану
- Коммерциялық сатып алу
- Билікті немесе қызметтік өкілеттілікті асыра пайдалану
- Пара алу
- Қылмыстық жалғандық жасау
Халықаралық деңгей
- 2001 жылы Мексикада БҰҰ аясында сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағыттағы халықаралық конференция өтті.
- 2003 жылғы 31 қазан — БҰҰ-ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы қабылданды.
- 2003 жылғы 9 желтоқсан — Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күн болып жарияланды.
- 2015 жылғы 18 қараша — «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заң қабылданды.
7) Викторина: білімді бекіту
Сұрақ
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» заң қашан қабылданды?
Жауап
1998 жылғы 2 шілде.
Сұрақ
«Сыбайлас жемқорлық» деген не?
Жауап
Этимологиялық тұрғыда «параға сатып алу» мағынасын береді (лат. corruptio).
Сұрақ
Құқық деген не?
Жауап
Мемлекет орнатқан және оның күшімен қорғалатын, қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы.
Сұрақ
Заң деген не?
Жауап
Мемлекеттің ең жоғары өкілетті органы қабылдайтын, ең жоғары заңи күші бар нормативтік акт.
Сұрақ
ҚК 366-баптың 1-бөлігі бойынша, бұрын жасалған заңды әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін берілген сыйақы сомасы немесе құны қанша АЕК-тен аспаса, қылмыстық жауапкершілік туындамайды?
Жауап
2 айлық есептік көрсеткіш.
Сұрақ
Пара беру дегеніміз не?
Жауап
Жеке пайда үшін немесе белгілі бір шешімге қол жеткізу мақсатында ұсынылатын заңсыз ынталандыру (марапат).
Сұрақ
Сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін қандай жауапкершілік көзделген?
Жауап
Жаза түрі мен мөлшері қылмыстың қауіптілік деңгейі мен келтірілген залалға байланысты белгіленеді (ҚР ҚК нормаларына сәйкес).
Сұрақ
Халықаралық сыбайлас жемқорлыққа қарсы күн қашан жарияланды?
Жауап
2003 жылғы 9 желтоқсан.
Сұрақ
«Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заң қашан қабылданды?
Жауап
2015 жылғы 18 қараша.
Сұрақ
БҰҰ-ның Сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясы қашан қабылданды?
Жауап
2003 жылғы 31 қазан.
8) Талқылауға арналған өмірлік мысалдар
Төмендегі жағдайларды талдап, әрқайсысы сыбайлас жемқорлық белгілеріне жата ма, жатпай ма — негіздемесімен дәлелдеп айту ұсынылады.
1) Мұғалімге мерекелерде гүл шоғын сыйлау сыбайлас жемқорлыққа жата ма?
2) Емделіп болған науқас дәрігерге алғыс ретінде сыйлық (гүл, сағат, портрет т.б.) берсе, бұл сыбайлас жемқорлық па?
3) Емтихан кезінде студенттердің оқытушыға сыйлық алып беруі немесе дастархан жаюы сыбайлас жемқорлыққа жата ма?
4) Қалаішілік тасымалдауда тендерді ұтып алған кейбір автобустардың ереже бұзуы (артық жолаушы алу, аялдамасыз тоқтау, жүйелі тәртіп бұзу) — лауазымды тұлғалар арасындағы сыбайластық белгісі болуы мүмкін бе?
Осыған байланысты «Шелектің бетін жалаған да тұтылады, түбін жалаған да тұтылады» деген мақалдың мағынасын дәлелдеп түсіндіру ұсынылады.
5) Есірткі заттарының заңсыз айналымы кезінде кеден қызметінің жауапкершіліксіздігі немесе заң бұзушылыққа баруы сыбайлас жемқорлыққа жата ма?
9) Тренинг: жағдаяттарды сахналау
Әр топқа бөлек тапсырма беріледі. Мақсат — жағдаятты сахналап, заңға және адамгершілік қағидаларға сай шешім ұсыну.
1-жағдай
Колледж оқытушысы емтиханда сізді үшінші рет өткізбеді. Іс-әрекетімен пара сұрап тұрғанын байқатты. Сіздің әрекетіңіз қандай?
2-жағдай
Қызмет жетекшісі ретінде сізге заңнамаға сәйкес емес «арнайы қызмет» үшін ақшалай ұсыныс жасалды. Не істейсіз?
3-жағдай
Шетелге шұғыл шығу үшін құжат керек. Ресми тәртіппен бір айдан кейін ғана дайын болады. «Жеделдетемін» деген бейресми ұсыныс түсті. Сіздің шешіміңіз қандай?
10) Литмонтаж: ойды түйіндеу
1-оқушы
1989 жылы әлемнің дамыған 37 мемлекеті халықаралық бизнестегі жемқорлыққа қарсы күрес туралы конвенцияға қол қойды.
2-оқушы
Қазақстан осы бастамаларға қосылып, 1998 жылғы 2 шілдеде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заң қабылдады.
3-оқушы
Жемқорлық — қоғамға қауіпті әрекет: лауазымды қызметкердің өзіне сеніп тапсырылған мүмкіндіктерді жеке пайдасы үшін пайдалануы.
4-оқушы
Жамандыққа тосқауыл қояйық, пара алғанның жолы жабық қой анық. Қазақстан–2050 — айқын жол, күресейік, жемқорлықты жояйық.
5-оқушы
Әр ата-ана өнеге берсін балаға. Адалдыққа, даналыққа үйретсең, жолдан таймас ар болған соң санада.
6-оқушы
Пара алғандар темір тордан әрі асар, алса да оны мойындамай санасар. Беделі кетіп, қайыры қашып ортадан, мәнді өмірі енді қайтіп жарасар.
7-оқушы
Қазақ елі байтақ болсын десеңіз, жемқорлықтың жолын бірге кесеміз. Сонда ғана жер гүлденер, ел байып, сонда ғана шарықтаймыз, өсеміз.
8-оқушы
Егеменді өсер елде тұрам мен, білдіремін сезімімді жыр-әнмен. Жолыменен Елбасының жүрейік, «жемқорлыққа жол жоқ» деген ұранмен.
Қорытынды
Тәуелсіздігімізді нығайту жолында құқықтық негіздерді күшейту, қоғамдағы әділдік қағидаларын сақтау және мемлекет мүддесіне адал қызмет ету — ортақ жауапкершілік. Сыбайлас жемқорлықпен күрес — тек заң талабы ғана емес, әр азаматтың ар-ұяты мен өмірлік ұстанымы.
Құрметті оқушылар, әрқашан адамгершілік қасиеттерді сақтап, алға қойған мақсатқа адал еңбектеріңізбен жетуге тырысыңыздар. Жеңіс — біліммен, табандылықпен және әділ жолмен келеді.