Үйсіндер туралы жазба деректер
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Пәні
- Ежелгі Қазақстан тарихы (6-сынып)
- Тақырыбы
- Үйсіндер
- Сабақтың түрі
- Аралас сабақ
- Әдістер
- Түсіндірмелі әдіс, топтық жұмыс, сұрақ-жауап, схема, плакат, тест
- Көрнекіліктер
- ҚР картасы, схемалар, плакаттар
- Пәнаралық байланыс
- География
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Жетісуда шоғырланған «Үйсін мәдениеті» деп аталатын ескерткіштер, олардың хронологиялық шеңбері, қоғамдық құрылымы, этникалық тарихы және діни нанымдары туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Тарихи деректер мен оқиғаларға өз бетінше баға беруге, талдау жасап, қорытынды шығаруға дағдыландыру.
Тәрбиелік
Өз елінің тарихына құрметпен қарауға, адамгершілікке және отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақтың құрылымы
Жаңа сабақ зерттеу элементтері бар тапсырмалар арқылы меңгеріледі: оқушыларға озық тапсырмалар беріліп, дерекпен жұмыс жасалады, пікір алмасып, қорытынды жасалады.
Қарастырылатын тақырыптар
- Үйсіндердің орналасқан жерлері
- Үйсіндер туралы жазба деректер
- Басқару жүйесі мен қоғамдық құрылымы
- Этникалық тарихы
- Кәсібі
- Діни нанымдары
Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу
- Оқушыларды түгендеу
- Мақсат қою арқылы зейінді сабаққа аудару
Негізгі идея
Үйсіндер — Жетісу өңірінде мемлекет деңгейінде қалыптасқан ірі тайпалық бірлестік. Олардың тарихын түсіну үшін қытай жазба деректері мен археологиялық айғақтарды қатар талдау маңызды.
Жаңа сабақ мазмұны
1) Үйсіндердің орналасқан жерлері
Үйсіндер негізінен Жетісу өңірінде қоныстанып, көрші аймақтармен саяси және экономикалық байланыс орнатқан. Географиялық орналасуы олардың көшпелі шаруашылығына, сыртқы қатынастарына және мәдени дамуына ықпал етті.
2) Үйсіндер туралы жазба деректер
Үйсіндер туралы құнды мәліметтер қытай деректерінде сақталған. Солардың бірі — Шижұн ханшаның тағдырына қатысты әңгімелер. Жат елге ұзатылған ханша жергілікті тіл мен салт-дәстүрге бірден үйрене алмай, сағынышын өлең мен әнге қосады.
Шижұн ханшаның «Аққу әні» (үзінді)
Мені ұзатты әлемнің бір жағына,
Алыстағы жат елге — үйсін ханына.
Дөңгелек үй, туырлық — там орнына,
Ет жеп, айран ішеді ас-суына.
Туған жерді сағынып, сарғаямын,
Аққу құс боп қайтсам деп ауылыма.
Аңызға сай, бұл жырды естіген Уди патша ханшаға арнайы елші арқылы сәлем-сауқат жіберіп отырған.
3) Басқару жүйесі мен қоғамдық құрылымы
Үйсіндер мемлекет деңгейінде өмір сүрген тайпалар бірлестігі болды. Қытай деректерінде олардың қоғамдық құрылымы туралы мәліметтер кездеседі. Үйсін қоғамында құлдар да болған: олар көбіне соғыс кезінде тұтқынға түскен адамдардан құралды және негізінен үй шаруашылығында пайдаланылды.
4) Этникалық тарихы
«Үйсін» атауының шығу тегі мен мағынасы және оның кейінгі қазақ құрамындағы үйсін атауымен байланысы әлі толық айқындалмаған. Бірқатар зерттеушілер қытай транскрипциясындағы усун атауын әртүрлі этнонимдік түсіндірулермен байланыстырады.
Жазбада кездесуі
Орта ғасырлардағы жазба ескерткіштерде үйсін атауы ушин, уйшин, хуши түрінде ұшырасады.
Негізгі қорытынды
Көне қытай жазбаларындағы усун тайпасы мен кейінгі қазақтың Ұлы жүзіне ортақ үйсін тайпалық одағының арасында тарихи әрі этногенетикалық байланыс болуы ықтимал.
Бұл пікірді көне үйсіндердің де Жетісу мен көрші аймақтарда өмір сүруі, киіз үйде тұруы, негізгі асының ет пен сүт өнімдері (қымыз) болуы сияқты мәдени ұқсастықтар күшейте түседі. Сонымен қатар көне усундар кейінгі қырғыз халқы құрамына да енген болуы мүмкін: бұған қырғыз ішіндегі үйшүн тайпасының атауы дәлел ретінде айтылады.
Үйсіндер туралы деректер Моңғолдың «Құпия шежіресінде» (XIII ғ.) және Рашид ад-Дин еңбектерінде (XIV ғ.) кездеседі.
5) Үйсіндердің кәсібі
Үйсіндердің шаруашылығы көшпелі мал өсіруге негізделді. Сонымен бірге қолөнер түрлері де дамыды. Әсіресе тері өңдеу жақсы жолға қойылған кәсіптердің бірі саналады.
6) Діни нанымдары
Үйсіндер қайтыс болған адамды қабірге жерлеген. Жетісу үйсіндері мүрдені шалқасынан жатқызып, басын батысқа қаратқан. Ертедегі түсінік бойынша, адам өлгеннен кейін де тіршіліктің жалғасуы мүмкін деп есептелгендіктен, қабірге «о дүниеде керек болады» деген заттарды қоса көмген.
Үйсіндер жаратушы күшке сеніп, құрбандық шалған. Бұған археологиялық айғақтар дәлел: шырақ жағатын табақтар, құрбандық ыдыстары табылған, ал қыш бұйымдар мен ыдыстарда күн бейнесі салынған үлгілер кездеседі.
Пысықтау сұрақтары
- Үйсін мәдениеті деп аталатын ескерткіштер негізінен қай аймақта шоғырланған?
- Үйсіндердің астанасы қалай аталды?
- Үйсіндердің жоғарғы билеушісі қалай аталды?
- Үйсіндер қандай мал түрлерін өсірген?
Қорытынды
Үйсіндердің саяси тарихын қорытындыласақ, б.з.д. 170–160 жылдары Үйсін мемлекеті қалыптасты. Жетісуда бұл мемлекет дамып, нығайып, гүлденіп, саны шамамен 630 мың адамға жеткен ірі бірлестікке айналды. Ғұндардың қысымына төтеп беру үшін үйсіндер Хань империясымен тығыз байланыс орнатты. Ал Хань үшін үйсіндер ғұндарға қарсы күресте маңызды күш болды.
Сол кезеңдегі тарихи ахуалға байланысты үйсіндердің ғұндармен, Хань империясымен және қаңлылармен қарым-қатынасы өзгеріп отырды. Б.з. V ғасырына дейін Жетісуда өмір сүрген Үйсін мемлекетін аварлар (жужандар) құлатты.
Дәптермен жұмыс (негізгі деректер)
Хронология
Үйсін мәдениетінің хронологиялық шеңбері: б.з.д. III ғ. – б.з. IV ғ.
Сыртқы байланыс
Үйсіндердің саяси және сауда байланыстарының маңызды бағыты: Қытай
Әлеуметтік белгі
Дәулетті адамдардың киімі көбіне жібектен тігілген.
Қолөнер
Жақсы дамыған кәсіптердің бірі: тері өңдеу
Өткен сабақты қайталау: тест тапсырмалары
1) Ежелгі тарих кезеңдері (кесте)
| Дәуір атауы | Кезеңдер | Уақыты |
|---|---|---|
| Тас дәуірі |
|
|
| Мыс-тас (энеолит) | — | б.з.б. 3000–2800 (1800) жж. |
| Қола дәуірі |
|
|
| Темір дәуірі |
|
|
2) Сәйкестендіру (Қола дәуірі)
| Кезең | Уақыты |
|---|---|
| Ерте қола дәуірі | б.з.б. XVIII–XVI ғғ. |
| Орта қола дәуірі | б.з.б. XV–XII ғғ. |
| Кейінгі қола дәуірі | б.з.б. XII–VIII ғғ. |
3) Бос орынды толтыр
Сақ сөзінің мағынасын көрсетіңіз:
- Парсы жазбаларында: ____________________________
- Иран жазбаларында: _____________________________
- Ежелгі грек авторлары сақтарды: __________________
Бағалау
Оқушылардың сабақтағы белсенділігі, жауаптарының дәлдігі және тапсырмаларды орындау сапасы бойынша бағаланады.
Үй тапсырмасы
Үйсіндер туралы тарихи басылымдардан қосымша дереккөздерді тауып, қысқаша мазмұндама дайындап келу.
Автор туралы
Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы, №3 жалпы орта білім беретін қазақ мектебінің тарих пәні мұғалімі Ахметкереева Анаргуль Кайровна.