Қысқатолқынды пештің адам ағзасына қандай зиян екенін көрген адам оны лақтырып тастар еді деп ескертеді неміс ғалымдары

Бала тәрбиесі және теледидардың ықпалы

Бала тәрбиесі — аса күрделі әрі ұзақ процесс. Баланың мінез-құлқы мен жеке қасиеттерінің қалыптасуына отбасы мен жақындары, бөбекжай-бақша мен мектеп, қоршаған орта мен көше бірдей әсер етеді. Соңғы жылдары бұл қатарға теледидар да қосылды.

Балалардың кітап оқуға деген қызығушылығы жыл өткен сайын төмендеп, соның салдарынан телефильмдердегі кейіпкерлер еліктейтін «беделді тұлғаларға» айналып барады. Осылайша теледидар — көптеген үйлерде отбасы мүшесіндей болып, бала тәрбиесіне тікелей ықпал ететін факторға айналды.

Ағылшын психоаналитигі Дональд Винникотт: егер балаға ұсынылған бейнелер оның «бала болу» міндетінен айырмаса, теледидардың өзінен қауіп жоқ деген. Демек, мәселе баланың экраннан не көретінінде ғана емес, ең алдымен соны қалай қабылдайтынында.

Егер балаңыз теледидармен «достасып» үлгерсе, енді оның көргенін дұрыс қабылдауын қадағалау маңызды. Әсіресе бала әлі теле-кейіпкерлердің қимылын ғана қызықтайтын жаста болса, еліктеудің әсері күштірек болады. Әдетте кейіпкерге еліктеу балаларда шамамен төрт жастан басталады.

Ғалымдар не дейді: пайдасы ма, зияны ма?

Теледидар пайда болғаннан бері ғалымдар оның адамға әкелетін пайдасы мен зияны туралы ортақ пікірге толық келе алмай келеді: бір тарап пайдалы десе, екінші тарап зияны басым екенін айтады.

Теледидар әр үйдің төрінен орын алғанына ондаған жыл болды. Алайда бүгінгі шындық бір бөлек: біз теледидармен бұрыннан таныспыз, бірақ қазір айналамыз жоғары вольтты желілермен, байланыс тораптарымен, ұялы байланыс таратқыштарымен және басқа да күшті технологиялық жүйелермен бұрынғыдан әлдеқайда тығыз «қапталды». Бұл жүйелер жұмысты жеңілдеткенімен, денсаулыққа әсері жөнінде алаңдаушылық та көбейді.

Қашықтық әсері

Теледидарды компьютерге қарағанда алысырақ отырып көретіндіктен, әсері салыстырмалы түрде аз болуы мүмкін.

Уақыт факторы

Дегенмен теледидар алдында көп уақыт өткізу — ықтимал тәуекелді арттырады: әсер жиналады.

Жасырын әсер

Көгілдір экранның ықпалы бірден білінбеуі мүмкін, сондықтан оны күнделікті шаршаумен шатастырып аламыз.

Электрлік-магнит өрістерінің ықпалынан тез шаршау, ашушаңдық, ұмытшақтық, ұйқының бұзылуы сияқты белгілер байқалуы мүмкін. Көп адам мұны теледидармен байланыстырмайды, себебі әсері біртіндеп, байқатпай жиналады.

Зерттеулер мен даулы тұжырымдар

Тәжірибелік бақылаулар

Америкалық зертханалардың бірінде теледидардың жануарлар популяциясына ықпалын бақылаған тәжірибе сипатталады: бұрын орта есеппен 12 балалайтын көртышқандар теледидар қосылғаннан кейін 1–2 ғана балалағаны, олардың да тіршілік етуі төмен болғаны айтылады.

Ескерту: мұндай деректер контексті мен әдістемесіне тәуелді; сондықтан оларды абсолют дәлел ретінде емес, қауіп-қатерді бағалаудағы бір пікір ретінде қабылдаған жөн.

Экран түрі «қауіпсіз» деген пікір

Сұйық кристалды (LCD) немесе плазмалық теледидарлар «мүлде әсер етпейді» деген пікір де жиі айтылады. Алайда мәтінде келтірілген клиникалық бақылаулар бұл экрандардың әсері бұрынғылардан екі есе көп болуы мүмкін деген тұжырымды ұсынады.

Электромагниттік әсер туралы пайымдар

1996 жылғы зерттеу нәтижесіне сүйенген пікірде, тіпті қысқа уақыт (1 сағат) монитор алдында отырған адамның гормоналдық жағдайында әлсіреу және ми биотоктарының өзгеруі байқалуы мүмкін делінеді. Сондай-ақ, электрлік сәулелердің адам ағзасына ықпалы көпқырлы екені айтылады.

Қысқатолқынды пеш туралы ескертулер

Неміс ғалымдарының ескертуі ретінде қысқатолқынды пеш сәулесінің тағам құрылымына әсер етуі, лимфатикалық жүйе қызметіне салмақ түсіруі және иммунитеттің төмендеуіне әкелуі мүмкін деген пікір келтіріледі. Венадағы пациенттердің мүддесін қорғау жөніндегі халықаралық қауымдастық президенті, профессор Томас Тиль бұл мәселені өткен ғасырдың 1980-жылдарынан бері көтеріп жүргені айтылады.

Күнделікті әдеттер: ас үстіндегі экран және отырықшы өмір салты

Бүгінде теледидар үйдің әр бөлмесінде, тіпті ас ішетін бөлмеде де, автокөлікте де кездеседі. Гастроэнтерологтардың пікірінше, көгілдір экран алдында отырып тамақтану, әсіресе балалар үшін зиян: асқазан жарасы мен гастрит сияқты ауруларды қоздыруы мүмкін. Тамақтану кезінде теледидар қарағанда асқазан сөлінің бөлінуі азайып, бұл түрлі ас қорыту мәселелеріне себеп болуы ықтимал.

Отырықшы әдеттің салдары

Германиялық ғалым Манфред Шпицердің зерттеулері теледидарға ұзақ уақыт телміретін адамдарда артық салмақ, қант диабеті, жоғары қан қысымы және холестериннің көбеюі сияқты қауіптер артатынын атап өтеді. Мәтінде бұл факторлардың жыл сайын мыңдаған адамның өміріне әсер ететіні туралы дерек те келтіріледі.

Балаларға әсері: назар, есту және ақпараттық «фон»

Мәтіндегі маңызды тұжырымдардың бірі: көгілдір экранның әсері ең алдымен көру мүшесіне ғана емес, есту қабілеті мен зейінге де ықпал етеді. Зерттеулерге сүйенген пікір бойынша, бала теледидарға тікелей қарамаса да — қасында ойнап жүрсе де — назар аудару және негізгі ойды жинақтау қабілеті әлсіреуі мүмкін.

Тіпті теледидар басқа бөлмеде қосулы тұрса да, бала оны естіп отырады. Нәтижесінде ми тұрақты түрде қажетсіз ақпарат қабылдап, ойынға, кітап оқуға немесе үй тапсырмасына кедергі келтіруі ықтимал.

Ғалымдардың ұсынымы ретінде: үйде теледидар күніне 90 минуттан артық қосылып тұрмауы тиіс деген кеңес айтылады. Бұл — теледидардан мүлде бас тарту емес, орнымен пайдалану.

Теледидар: жетістік те, тәуелділік те

Теледидар — адамзаттың үлкен жетістіктерінің бірі. Көпшілік жұмыстан кейін үйге келіп, таңдаған бағдарламасын немесе сериалын тамашалап, демалады. Бірақ оның бір кем тұсы бар: ол адамды үйге «жіпсіз байлап», уақытын алып қояды, әрі денсаулыққа да салмақ түсіруі мүмкін.

Экранға шектен тыс байланып қалу қоғамдық, саяси, спорттық және мәдени шаралардан шеттетіп, тірі қарым-қатынасты азайтады. Кейде біз айналамыздағы жаңалықтың бәрі үйімізге теледидар арқылы «келгенін» қалаймыз. Алайда бұдан нақты пайда бар ма, әлде әдеттің күші ме — осыны салмақтау қажет.

Ата-анаға арналған практикалық кеңестер

Ересектердің өз әдетін өзгертуі қиын болуы мүмкін. Бірақ бала денсаулығына жауапкершілік — ата-ананың тікелей міндеті. Төмендегі ұсыныстар теледидардың ықтимал кері әсерінің алдын алуға көмектеседі.

1) «Фон» үшін қоспау

Кей адамдар үйге келе сала теледидар қосуды әдетке айналдырады немесе оны жарық пен дыбыс үшін фон ретінде пайдаланады. Қажеті болмаса, теледидарды қоспаңыз.
2) Бағдарламаны саналы таңдау

Көретін бағдарламаны мұқият таңдаңыз. Көңіл күйіңіз көтеріңкі болмаса, ашу-ыза тудыратын контенттен бас тартыңыз. Балаларыңыз қандай фильмдер мен бағдарламаларды көріп отырғанын және көгілдір экран алдында қанша уақыт отыратынын қадағалаңыз.
3) Түсіндіру және бірге қарау

Белгілі бір жасқа дейін балалар экранда болып жатқан оқиғаларды түсіндіруді қажет етеді. Теледидарды «тегін тәрбиеші» деп қабылдамаңыз: баланы оның алдына жалғыз отырғызып қою дұрыс емес. Балаларға тәрбиелік мәні бар отбасылық бағдарламаларды бірге таңдап, бірге талқылаған пайдалы.

Егер бала тәулігіне шамамен екі сағатқа дейін теледидар көрсе, ол өзіне пайдалы мәлімет алып, жаңалықтармен танысуы мүмкін. Ал теледидар баланың жалғыз досына айналса, қауіп күшейеді — кері әсерін көп ұзамай өзіңіз де байқайсыз.