ГИПЕРАКТИВТІ БАЛАҒА ҚАЛАЙ КӨМЕКТЕСУГЕ БОЛАДЫ
Гиперактивті балаға қалай көмектесуге болады?
«Гиперактивтілік» ұғымына қатысты бүгінге дейін біржақты, бәріне ортақ түсіндіру жоқ. Дегенмен көптеген мамандар оның сырттай көріністерін импульсивтілік, ұқыпсыздық және қозғалыс белсенділігінің жоғары болуы арқылы сипаттайды.
Гиперактивтілікті тек «қозғалысы көп бала» деп түсіндіру жеткіліксіз. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл құбылыстың мінез-құлықта байқалатын басқа да қырлары бар: импульсивтілік пен ұқыпсыздықтың қатар жүруі, өзін-өзі тежеудің әлсіздігі, әлеуметтік шекараны сезінудің қиындауы.
Қауіп-қатер және күнделікті мінез-құлық ерекшеліктері
Гиперактивті балалар жиі аңғал әрі ырықсыз келеді. Сақтық жеткіліксіз болғандықтан, олар кездейсоқ оқиғаларға көбірек ұшырауы мүмкін.
Тәртіп бұзушылық үшін олар жиі «кінәлі» болып көрінеді, бірақ бұл көбіне қасақаналық емес. Бала ережелерді толық қабылдап, оларды тұрақты сақтауда қиналады.
Нәтижесі қандай болуы мүмкін?
Мұндай жағдайларда ата-ана немесе педагог тарапынан тәртіптік жазалау жиілеп кетуі ықтимал. Ал бұл бала мен ересек арасындағы сенімге әсер етіп, қиындықты тереңдетіп жіберуі мүмкін.
Қарым-қатынас және эмоциялық күй
Гиперактивті баланың құрдастарымен және өзінен үлкен балалармен қарым-қатынасы көбіне дистанция сақталмауымен ерекшеленеді. Бұл кейде ашушаңдыққа, қыр көрсетушілікке, ал уақыт өте келе еліктеушілік немесе жағымсыз мінез үлгілерін қабылдауға алып келуі мүмкін.
Қоршаған орта оны «жақтырмайтындай» әсер қалыптасқанда, балада ішкі мазасыздық күшейеді. Нәтижесінде қорқыныш, жабырқаңқылық пайда болып, кейде ешбір себепсіз біреуді жақтырмай қалуы да мүмкін.
Оқу процесіне ықпалы
Мінез-құлықтағы шектен тыс белсенділік пен ырықсыздықтың ең өкінішті тұсы — оның білім алуына да әсер етуі мүмкін. Қозғалыс ырғағын бағындыру қиын болғандықтан, бала сабақта берілетін ақпаратты қабылдауға құлықсыз көрінеді немесе көру және есту сигналдарын дәлме-дәл қабылдауда қиналады.
Жоспарлау
Қимылды жоспарлау мен бағдарлау әлсіреуі мүмкін.
Қарқын
Ойлау мен әрекет арасында «кідіріс» аз болып, әрекет тез басталып кетеді.
Тұрақсыздық
Қозғалыс бей-берекет болып, кенеттен өзгеріп отырады.
Энергия, мінездің құбылуы және сенсорлық әсерлер
Энергиясы шамадан тыс болғандықтан, күш қоры да қарқынды жұмсалады. Бала жалғыз отырғанда да, аз ғана құрдасымен болғанда да мінез-құлқын алуан түрлі қалыпқа жиі өзгертіп отыруы мүмкін. Көп жағдайда өзінің мүмкіндігін және әлеуетін бала топ ішінде айқынырақ көрсетеді.
Бұл балаларда сенсорлық тітіркендіргіштерді қабылдау деңгейі тұрақсыз болуы мүмкін. Сол себепті «қанағаттандыру» қиынға соғып, бала сыртқы әсерді көбірек іздегендей көрінеді немесе керісінше, тез шамданып кетеді.
Қорытынды
Психологтар гиперактивті баланы бейімдеу мәселесінде тек мінез-құлыққа ғана қарап қорытынды жасамауды ұсынады. Бұл — кешенді сипаттағы бұзылыс болуы мүмкін, сондықтан қолдау да жан-жақты әрі жүйелі болғаны маңызды.