Дао дінінің ерекшелігі
Сабақтың мақсаты
- Оқушыларға көне Қытайдағы діндер мен діни ғұрыптар туралы терең білім беру.
- Конфуцийшілдік пен даосизм туралы тың мәліметтер арқылы білімдерін кеңейтіп, тереңдету.
- Патриоттық, толеранттық және эстетикалық тәрбие беру; діни-саяси сауаттылыққа баулу.
Сабақтың типі
Аралас сабақ
Әдісі
Сұрақ-жауап, баяндау
Сынып және пән
9-сынып, Дінтану
Негізгі ұғымдар
- Да-Сюэ
- «Ұлы ілім»
- Чжун-юн
- «Тепе-теңдік туралы»
- Лун-юй
- «Әңгімелер мен ойлар»
- Дао
- «Жол»
Сабақ барысы
-
I
Ұйымдастыру кезеңі
-
II
Үй тапсырмасын тексеру
- Индуизмнің негізгі постулаттары қандай? Оның брахманизмнен айырмашылығы неде?
- Сикхтар деген кімдер? Олардың ілімі нені уағыздайды?
-
III
Жаңа материал
1) Конфуций ілімінің пайда болуы
Философиялық ілімнің қалыптасуы және дін деңгейіне көтерілуі.
2) Діни ғұрыптар мен рәсімдер
Әдеп, салт және қоғамдық тәртіпке негізделген жүйе.
3) Даосизмнің пайда болуы
Лао-Цзы және «Дао дэ цзин» трактаты.
4) Даосизмнің ерекшеліктері
Үйлесім, зорлыққа қарсы ұстаным және рухани тәжірибе.
-
IV
Қорытындылау
- Конфуций туралы айтып беріңдер.
- Конфуцийшілдіктің мәні қандай?
- Конфуций ілімі неліктен дінге айналды?
- Дао ұғымының мәні неде?
-
V
Үйге тапсырма
Оқу, талдау.
Қытайдағы діндер: конфуцийшілдік пен даосизм
Б.з.д. VI ғасырда Қытайда жаңа философиялық-дүниетанымдық ілімдер қалыптасты. Уақыт өте келе олардың бір бөлігі діни жүйе деңгейіне көтеріліп, қытай қоғамының тәртібі мен тұрмыс салтына ықпал етті. Солардың ішіндегі ең ықпалдысы — конфуцийшілдік пен даосизм.
Конфуций ілімінің пайда болуы
Бұл ілімнің негізін қалаушы — Кун-Цзы (Күн-ұстаз), еуропалық транскрипцияда — Конфуций. Ол б.з.д. 551 жылы дүниеге келіп, 407 жылы қайтыс болған.
Дәстүр бойынша, конфуцийшілдіктің негізгі мәтіндері «тоғыз кітап» ретінде аталады. Олардың бір бөлігі жинақталған еңбектер болуы мүмкін, ал кей мәтіндер Конфуций мектебі мен шәкірттерінің мұрасы ретінде қарастырылады.
Конфуцийлік дәстүрдегі негізгі кітаптар
-
1
Өзгерістер кітабы
Құлшылық, тылсым дұғалар мен өсиет сөздер топтастырылған; өте көне қабаттарды қамтиды.
-
2
Көне тарих кітабы
Ежелгі императорлар туралы аңызға араласқан тарихи деректер.
-
3
Діни өлеңдер кітабы
Жаратылыс туралы мифтер мен діни мадақ өлеңдер.
-
4
Салтанатты рәсімдер кітабы
Рәсімдер, әдеп нормалары және қоғамдық тәртіп туралы түсініктер.
-
5
Көктем мен күз кітабы
Лу князьдығының тарихы баяндалады; Конфуцийдің төл еңбегі ретінде жиі аталады.
-
6
Да-Сюэ
«Ұлы ілім» — адам мен қоғамды жетілдіру идеялары.
-
7
Чжун-юн
«Тепе-теңдік туралы» — үйлесім мен өлшем ұстанымы.
-
8
Лун-юй
«Әңгімелер мен ойлар» — нақылдар мен диалогтар жинағы.
-
9
Мэн-Цзы дәстүріндегі мәтіндер
Конфуций мектебінің кейінгі кезеңдегі түсіндірмелері мен дамытылған қағидалары.
Әдеп пен тәртіпке мән беру
Конфуций тұрмыста талғампаз әрі кінамшыл болғаны айтылады. Ол уақытынан бұрын асқа отырмауға, дұрыс дайындалмаған немесе дұрыс туралмаған тамақты татпауға тырысқан. Үлкен-кішімен амандасу, дұрыс отыру-тұру, киіну, үйге кіру әдебі, дастарқан басындағы өзін ұстау — бәрі маңызды тәрбие өлшемі ретінде қарастырылды.
Ізгіліктің бес жолы
Кун-Цзы ізгіліктің бес жолын уағыздады. Осы қағидаларды ұстану қоғам мен тұрмыстың үйлесіміне бастайды деп есептелді:
- Даналық
- Қайырымдылық
- Адалдық
- Үлкендерді құрметтеу
- Қайраттылық
Ерекше талап етілетін ұстанымдар: борышқа адалдық (и), ел билеушісіне берілгендік (чжун), ата-ананы сыйлау (сяо), үлкенді құрметтеу және рәсім қағидалары (ли).
Ата-баба рухын қастерлеу
Конфуций ілімі ата-бабаны және олардың өмір жолын қастерлеуді уағыздайды. Қытай отбасында қарттар ең сыйлы адам ретінде танылған. Дәстүр бойынша, қызметке тұрудан бастап үйленуге дейін ата-ананың батасын алу маңызды міндет саналды. Аруақтар отбасымен бірге болады және тірі кезіндегідей құрмет күтеді деген түсінік болғандықтан, көптеген үйлерде рухтарға тағзым ететін арнайы орындар ұйымдастырылған.
Конфуций «алғашқы императорлар дәуірінде тамаша тәртіп болды, сол тәртіпті қалпына келтіру қажет» деп үйреткен. Бұл ұстанымды зерттеушілер кейде «алтын ғасыр туралы ілім» деп атайды. Кейін конфуцийшілдік Қытайдың ресми діни-философиялық жүйесіне айналып, даосизммен қатар қоғамның құндылықтары мен мемлекеттік құрылымына ықпал етті.
Дао дінінің (даосизмнің) пайда болуы
Даосизмнің негізін салушы — Лао-Цзы. Оның даналық сөздерден тұратын еңбегі «Дао дэ цзин» («Дао туралы кітап») деп аталады. Бұл ілімнің өзегінде дао ұғымы жатыр.
Дао сөзбе-сөз «жол» дегенді білдіреді. Сонымен қатар ол — жол да, құдай да, ақыл да, сөз де ретінде түсіндіріледі. Түрі, түсі, нақты аты жоқ; өзі мәңгі тұрақты бола тұра, барлық өзгерістің түпкі себебі ретінде ұғынылады.
Негізгі қағидалар: әрекетсіз әрекет және үйлесім
Даосизмде адам әрекетінің салдарына сақтықпен қарау идеясы басым: ниет қаншалықты жақсы болса да, орынсыз әрекет зұлымдыққа ұрындыруы мүмкін. Сондықтан «данышпан» дүниенің табиғи ырғағына қарсы шықпай, өздігінен өрбитін үйлесімге жол береді деген ой айтылады.
Ілімде жиі кездесетін түйін: бейтараптық, сабыр және табиғатпен үйлесу — жан тыныштығына бастайтын жол.
Лао-Цзы адамның міндеті — айналаға құлақ түріп, құбылыстардың мәнін ұғып, табиғат ғажаптарын тамашалау және үйлесім іздеу деп түсіндіреді. Ол «алыс сапарға шыққан сайын, кейде аз білесің» деген мазмұндағы оймен танымның қарапайым, табиғи арнасына мән береді.
Даосизмнің ерекшелігі және тарихи даму
Даосизм зорлық пен қысастықтың кез келген түріне қарсы бағыт ретінде сипатталады. Орта ғасырда ол екі арнаға жіктелді: философиялық мектеп және діни ілім. Осы кезеңде Лао-Цзының дүниеге келуі мен кереметтері туралы аңыздар таралып, ол құдай дәрежесіне дейін көтерілген.
Ортодоксалды мәтіндер
Даосизмнің канондық мәтіндері қалыптасты. Солардың бірі — «Әрекеттер мен жазалар туралы кітап», онда 212 нұсқау мен өсиет берілген.
Тылсым, символика және бес элемент
Діни даосизмде тылсым мен сиқыр элементтері жиі ұшырасады. Киелі саналатын бес элемент: металл, ағаш, су, от, топырақ. Кейбір жануарлар мен табиғат нысандарына (жылан, айдаһар, ағаш түрлері) табыну көріністері де кездескен.
Алхимия, медицина және тәжірибе
Дао ғұламалары алхимиямен шұғылданып, мәңгілік өмір эликсирін іздеді. Бұл ізденістер нәтижесінде химия, металдар мен минерал қасиеттері туралы түсініктер дамып, дәрі-дәрмек жасауда тәжірибе жинақталды. Әсіресе дәстүрлі қытай медицинасының маңызды бөлігіне айналған инемен емдеу саласында жетістіктерге қол жеткізілді.
Сондай-ақ тағамды мөлшермен тұтыну, мезгіл-мезгіл ашығу, еттен бас тарту сияқты қағидалар насихатталды. Тыныс алу және дене жаттығулары, жекпе-жек өнерінің кей түрлері (мысалы, у-шу) даосизм ықпалымен дамыды.
Қуғын-сүргін кезеңдері
- 1927 жылы Қызыл Армия дао тянь-ши ордасын талқандап, дінбасы шетелге кетуге мәжбүр болды.
- Мәдени революция кезінде даосизм екінші рет қуғынға ұшырады.