Өсімдік талшықтарынан алынған табиғи мата қасиеттері
Сабақтың тақырыбы
Өсімдік талшықтарынан алынған табиғи маталардың қасиеттері: мақта және зығыр.
Білімділік мақсат
Табиғи талшықтарды өңдеу, оларды алу жолдары және құрамы туралы түсінік қалыптастыру; мата туралы білімді жүйелеу.
Дамытушылық мақсат
Оқушының іскерлігін, ізденімпаздығын және шығармашылық қабілетін дамыту; алған білімін өз бетінше қолдануын бақылау.
Тәрбиелік мақсат
Мақсат қоя білуге, ойын еркін жеткізуге, ұқыптылыққа және еңбекқорлыққа тәрбиелеу.
Сабақ туралы қысқаша ақпарат
- Сабақтың типі: аралас сабақ.
- Сабақтың түрі: ертегі-сабақ.
- Әдістері: баяндау, сұрақ-жауап, сарамандық жұмыс.
- Пәнаралық байланыс: әдебиет, тарих, сурет.
Қажетті құрал-жабдықтар
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- 1.Оқушылармен амандасу.
- 2.Оқушыларды түгендеу.
- 3.Сабаққа дайындығын тексеру.
- 4.Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
II. Өткен тақырыпты пысықтау (ертегі арқылы)
Сабақ «Алтын сақа» ертегісінің желісімен басталады. Мақсат — өткен тақырыпты қаншалықты меңгергенін тексеру және жаңа материалға табиғи түрде көшу.
Ертегі желісі және тапсырмалар
Шал мал бағып жүріп шаршайды. Сол сәтте мыстан кемпір келіп, шалды қылғындырады. Шал құтылу үшін түрлі уәде береді, бірақ мыстан көнбейді. Ақыры шал: «Жалғыз ұлым Кенжебекті беремін» деп келіседі. Мыстанға Кенжебектің алтын сақасын қалдырып кетеді.
Біраздан соң Кенжебек келеді. Мыстан оны алдап, алтын сақаны өзіне алдырмақ болып, жақындатқан кезде ұстап алады. Кенжебекті іздеген ауыл қыздары мыстанға жолығады. Мыстан: «Шарттарымды орындасаңдар ғана Кенжебекті босатамын» дейді.
Қауіпсіздік ережелері: «Ине туралы жағдай»
Мыстан: «Кеше шапанымды тігіп отырып, инемді жерге қойып кеттім. Кейін басып алып, аяғым ауырып қалды» дейді. Мұғалім сұрақ қояды: мыстан қандай ережені бұзды?
- Жұмысқа кіріспес бұрын инелерді санап алу; сынғанын және тот басқанын алып тастау.
- Тігіс тіккенде оймақ қолдану.
- Инені арнайы қорапшада немесе инеқапта сақтау.
- Инені ауызға салмау; киімге және жұмсақ жиһазға қадамау.
- Сынған инені қағазға орап, ұқыптап қоқысқа тастау.
- Жұмыс соңында инелерді қайта санап, саны бастапқыдай екенін тексеру.
Тігін машинасы: тарихы және жетектер
- XV ғасырда тігін машинасының жобасын Леонардо да Винчи ұсынған.
- 1850–1851 жылдары Исаак Зингер қол жетегін жетілдіріп, аяқпен жүргізілетін қондырғыны ойлап тапты.
- 1900 жылы Ресейдің Подольск қаласында «Зингер» зауыты ашылды.
- XXI ғасырда компьютерленген машиналар пайда болды: өзі тігеді, кестелейді, өрнек түсіреді (оператор тек басқарады).
Тігін машинасы жетектерінің түрлері
Жетек — машинаның жұмыс бөлігін қозғалысқа келтіретін қондырғы.
Тігіс түрін таңдау тапсырмасы
Мыстан: «Көйлектің етегі сөгіліп қалыпты. Қай машина тігісін қолданған дұрыс?» — деп сұрайды. Оқушылар тігіс түрлерін атап, қолданылуын түсіндіреді.
Қорытынды: Қыздар мыстанның шарттарын орындап, Кенжебекті аман алып қалады. Осы арқылы өткен тақырып қайталанып, жаңа тақырыпқа өтудің логикалық көпірі жасалады.
III. Жаңа материал: мақта мен зығыр
Бүгін өсімдік талшықтарынан алынатын табиғи маталардың ішінде ең кең тараған екі түрге тоқталамыз: мақта және зығыр.
Мақта (қоза талшығы)
Қоза — биіктігі шамамен 1 метрге дейін өсетін біржылдық бұталы өсімдік. Өсіп жетілгенде қауашағы ашылып, ішінде талшыққа оралған тұқымдар болады.
Талшық сипаттамасы
Мақта талшықтары ақ түсті, үлпілдек, қысқа, жұмсақ әрі жіңішке. Осы талшықтардан жіп иіріліп, кейін мата тоқылады.
Қосымша өнімдер және шығу тегі
- Тұқымынан май алынады, қалдығы жем ретінде пайдаланылады.
- Құнды қасиеттеріне байланысты «ақ алтын» деп аталады.
- Шыққан Отаны: Үндістан және Мысыр.
- 30°C шамасындағы жылуды және мол ылғалды жақсы көреді; Қазақстанда оңтүстікте өсіріледі.
Мақта матасының қасиеттері
- Суды жақсы сіңіреді, тез кебеді.
- Ауа өткізгіш, жеңіл жуылады.
- Тез мыжылады, жақсы үтіктеледі.
- Тұрмыстық және техникалық бұйымдар жасауға қолайлы.
Мақта матасының түрлері
Зығыр (сабақ талшығы)
Зығыр — биіктігі 1 метрге жетпейтін өсімдік. Талшық оның сабағының қабықты бөлігінен алынады. Бұл талшықтар луб талшықтары деп аталады.
Талшық сипаттамасы
Зығыр талшықтары тегіс, ұзын, түзу, берік және салыстырмалы түрде қалың. Түсі сұр, өзіне тән жылтыры бар. Осы ерекшелігі үшін зығырды «солтүстік жібегі» деп те атайды.
Қолданылуы және өсу жағдайы
- Зығыр матасы өте берік, сондықтан техникалық маталарда жиі қолданылады.
- Шыққан Отаны: Ресей.
- Жарықты және ылғалды жақсы көреді; жеңіл аязға төзімді.
Зығыр матасының түрлері
Талшықтан матаға дейін: негізгі ұғымдар
Иіру
Матаны өндірудің алғашқы сатысы — талшықтан жіп жасау. Бұл процесс иіру деп аталады.
Негізгі жіп және арқау жіп
Матаның ұзын бойымен орналасқан жіп — негізгі жіп, ал көлденең орналасқаны — арқау жіп.
Жиек және мата беттері
Матаның екі жағындағы тарқатылмайтын шеті — жиек. Мата оң және теріс беттен тұрады; олар сурет, түс және жылтырлық арқылы ажыратылады.
IV. Сарамандық жұмыс
Тақырып: матаның негізгі және арқау жіптерін анықтау.
Құралдар мен жабдықтар
Құралдар
- Қайшы
- Пинцет
- Сызғыш
Жабдықтар
- Жиекті және жиексіз мата үлгілері
- Лупа
Жұмыс барысы
- Орындалу технологиясымен танысу және талқылау.
- Зерттеу нәтижесі бойынша 3 кестені толтыру.
- Ағымдағы нұсқаулық: жұмыстың дұрыс орындалуын тексеру.
- Техника қауіпсіздігі ережелерін сақтау.
- Үлгерімі жоғары оқушыларға қосымша тапсырма беру.
V. Материалды бекіту
Пысықтауға арналған сұрақтар
Не?
Мақта, зығыр.
Қандай?
Ақ, мықты, біржылдық, жұмсақ (т.б.).
Не істейді?
Киім-кешек, төсек-орын, жиһаз қаптамасы, төсеніштер жасауға қолданылады (т.б.).
Сөйлем құрау
«Мақта матасы ауаны жақсы өткізеді және суды тез сіңіреді» сияқты сөйлемдер құрастырыңыз.
Қолдану
Мақта мен зығырдың қасиеттерін салыстырып, қай жағдайда қай матаны таңдауға болатынын дәлелдеңіз.
VI. Соңғы нұсқаулық
- Сабақты қорытындылау.
- Қателіктерді және олардың себептерін талдау.
- Бағалау.
VII. Үй тапсырмасы
Мата түрлерінен үйде шағын коллекция жасап келіңіз (мата қиықтары, атауы, қысқаша сипаттамасы).
VIII. Жұмыс орнын ретке келтіру
- Құралдарды жинап, орнына қою.
- Қалдықтарды сұрыптап тастау.
- Жұмыс үстелін таза күйде қалдыру.