Кәмелетке толмағандарға қолданылатын жазатүрлері
Топ жетекшісінің кіріспе сөзі
Құрметті ұстаздар, студенттер және ата-аналар! Қазақстан Республикасының Конституциясының 1-бабында еліміз демократиялық, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырылғаны айтылады. Ондағы ең қастерлі қағида: адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары — мемлекеттің басты қазынасы.
Негізгі ой
Заңды білу — заман талабы. Құқықты сақтау — жеке қауіпсіздіктің де, қоғам тұрақтылығының да тірегі.
Құқықтық мемлекет құрамыз деген кезеңде әрбір адам өз құқықтарын жете біліп, заң саласынан жеткілікті мағлұмат алғаны дұрыс. Заңды бұзбай, тура жолмен жүріп, еліне адал қызмет еткен азамат қана мұратына жетеді.
Қонақтар
- Қалалық кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі инспектор: Тойғанбаев Нұрхат Нұрахметоллаұлы
- Колледж директорының орынбасары: Бозщина Құндыз Жұмабекқызы
- «Фемида» клубының жетекшісі: Исакова Гүлнар Тәңірқұлқызы
- Ата-аналар қауымы
Бүгінгі іс-шарада кәмелетке толмағандар арасында жиі кездесетін құқық бұзушылық түрлері мен жауапкершілік мәселелерін талқылаймыз.
I бөлім. Құқық туралы жалпы түсінік
Әлеуметтік нормалар: құқық және мораль
Қоғамда өмір сүретін адамдардың өзін ұстау ережелерінің жиынтығы әлеуметтік нормалар деп аталады. Әлеуметтік нормаларға құқық пен мораль кіреді. Мемлекеттің пәрменімен заңдастырылған бөлігі — құқық, ал заңдастырылмаған бөлігі — мораль.
Құқық
Мемлекет тарапынан заңдастырылған және қорғалатын, жалпыға бірдей міндетті нормалар жүйесі. Нормалар бұзылған жағдайда кінәлі адам заңды жауапкершілікке тартылады.
Мораль
Заңмен бекітілмеген қоғамдық талаптар жүйесі. Моральдық нормаларды бұзғаны үшін адам қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды, бірақ қоғам тарапынан теріс пікір қалыптастыруы мүмкін.
Құқықтық нормалар тек заңдармен шектелмейді: олар басқа да нормативтік құқықтық актілерде көрініс табады. Мысалы, Президент — нормативтік жарлықтар, Үкімет — нормативтік қаулылар, министрліктер — нормативтік бұйрықтар, жергілікті мемлекеттік органдар — нормативтік шешімдер қабылдайды.
1948 жылғы 10 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясы Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын қабылдады. Адам құқықтары шартты түрде үш топқа бөлінеді: табиғи құқықтар, азаматтық құқықтар, экономикалық-әлеуметтік және мәдени құқықтар.
Қазақстанда адам құқықтары Конституцияда бекітілген: ол 9 бөлімнен, 98 баптан тұрады. Екінші бөлімдегі 30 бап құқықтар мен бостандықтарға арналған.
«Сенің құқығың»: Конституция баптары
14-бап
Заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең. Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе өзге де жағдаяттарға байланысты кемсітуге болмайды.
15-бап
Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ. Өлім жазасы заңда ерекше жағдайлар үшін ең ауыр жаза ретінде белгіленуі мүмкін; кешірім сұрау құқығы сақталады.
16-бап
Әркімнің жеке бас бостандығына құқығы бар. Тұтқындау және қамауда ұстау — заңда көзделген реттерде және сот санкциясымен ғана. Сот санкциясынсыз ұстау 72 сағаттан аспайды. Ұсталған адам адвокат көмегін пайдалануға құқылы.
17-бап
Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды. Азаптауға, зорлық-зомбылық жасауға, қатыгездікпен немесе ар-намысын қорлайтындай жәбір көрсетуге тыйым салынады.
19-бап
Әркім өз ұлтын, партиясын және дінін өзі анықтауға және оны көрсету-көрсетпеуге хақылы. Ана тілін және төл мәдениетін пайдалануға, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдауға құқылы.
22-бап
Ар-ождан бостандығы әркімге тиесілі. Бұл құқықты жүзеге асыру жалпы адамдық және азаматтық құқықтар мен мемлекет алдындағы міндеттерді шектемеуге тиіс.
25-бап
Тұрғын үйге қол сұғылмайды. Сот шешімінсіз тұрғын үйден айыруға жол берілмейді. Үйге кіру, тексеру және тінту заңда белгіленген тәртіппен ғана жүргізіледі. Мемлекет азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін жағдай жасайды.
II бөлім. Жастар арасындағы қылмыс және жауапкершілік
Неге бұл мәселе өзекті?
Жастар арасындағы қылмыстың алдын алу — мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі. Бұл мәселе тек құқық қорғау органдарының ғана емес, өзге мемлекеттік ұйымдардың және азаматтық қоғамның да тұрақты бақылауын қажет етеді.
Жасөспірімдер қылмысы ұлттық тұтастық пен ел болашағына қауіп төндіреді. Сотталған жасөспірімдердің көбеюі — қоғамдағы әлеуметтік мәселелердің де белгісі.
Қылмыстық жауапкершілік жасы
Жалпы ереже бойынша қылмыстық жауапкершілікке 16 жасқа толған тұлғалар тартылады. Алайда кейбір ауыр және қоғамға қауіпті қылмыстар үшін 14 жастан бастап жауапкершілік көзделеді.
14 жастан бастап жауапкершілік туындайтын қылмыстарға мысалдар
Адам өлтіру, денсаулыққа ауыр зиян келтіру, зорлау, адам ұрлау, ұрлық, тонау, қарақшылық, қорқытып алу, терроризм, кепілге алу, қару-жарақ пен оқ-дәріні ұрлау/қорқытып алу, ауырлатылған бұзақылық, тағылық және басқа да заңда көрсетілген әрекеттер.
Сот тәжірибесінде кәмелетке толмағандар көбіне ұрлық және тонау жасайды. Соңғы жылдары ұялы телефон ұрлығы жиілеп отыр; жәбірленушілердің өзі көбіне жасы кіші, әлсіздеу балалар болуы мүмкін.
Өмірден алынған мысалдар
Мысал 1
Кәмелетке толмаған Омар жолда келе жатқан Расулдың қалтасындағы ұялы телефонды көріп, «шалу үшін» сұрайды. Расул мән бермей өтіп кетеді. Кейін Омар күш қолдану арқылы телефонды тартып алады. Сот Омарды кінәлі деп танып, шартты түрде 2 жылға бас бостандығынан айыру жазасын тағайындайды.
Мысал 2
14 жастағы екі жасөспірім аулада кәмелетке толмаған Мирастан ұялы телефонды зорлық көрсету қаупімен талап етеді. Мирас қорқып, телефонын береді. Нәтижесінде олар қылмыстық жауапкершілікке тартылып, шартты түрде бас бостандығынан айырылады.
Мысал 3
Кәмелетке толмаған Валера мас күйінде топпен дүкен терезесін сындырып кіріп, құны 36 925 теңге болатын азық-түлік пен спирттік ішімдіктерді ұрлайды. Бұл әрекеті үшін ол жауапкершілікке тартылып, сотталады.
Тәрбиенің рөлі
Жасөспірім көбіне өз әрекетінің қауіпті екенін түсінеді. «Өзгенің өмірі мен мүлкіне қол сұқпау» қағидасы бала кезден ата-ана мен тәрбиешінің дұрыс бағыт беруі арқылы қалыптасады. Кәмелетке толмағандардың істерін қарауда олардың жеке басы, тәрбиелену жағдайы, қылмыс себептері және ересектер ықпалы сияқты мән-жайлар ескеріледі.
Ситуациялық жағдайларды талдау
Жағдай 1. «Көшедегі көрініс»
Достар той болып жатқан жерге баруға шақырады. Ердос ата-анасына ескертуді және қауіптенуді алға тартып бас тартады. Қалғандары оны «айтпай-ақ кетейік» деп үгіттейді.
Талқылауға сұрақтар (ата-аналарға)
- Бұл жағдайда ата-ана қай тұста қате жіберуі мүмкін?
- Баланың қауіпсіздікке қатысты шешімі (ата-анасына ескерту, қауіптену) неге маңызды?
Инспекторға сұрақ
Осындай жағдайда оқушылар мен ата-аналар қандай жауапкершілікке тартылуы мүмкін?
Жағдай 2. «Көршінің көмегі»
Бейсенкүл бірнеше күн бойы екі жасөспірімнің көршінің көлігін айналшақтап жүргенін байқайды. Бір күні көліктің екі доңғалағы жоғалып, ол «ұрлағандар солар» деп кесіп айтады.
Студенттерге сұрақтар
- Бейсенкүл дұрыс әрекет жасады ма?
- Мұндай жағдайда ең дұрыс қадам қандай болар еді?
Инспекторға сұрақ
Дәлелсіз жала жабу үшін жауапкершілік туындай ма?
Жағдай 3. «Өзін-өзі қорғау шегі»
Марат пен Салтанатқа арақ ішкен үш жігіт тиіседі, балағаттайды, тамағын жеп қояды. Кейін «үйімізге апар» деп бұйырады. Марат көмек сұрайды, бірақ ешкім естімейді. Жігіттер ұруға ұмтылғанда, Марат багажниктен балта алып, бірінші келген жігітті ұрады.
Сұрақ
Марат құқықтық жауапкершілікке тартыла ма? Бұл жағдайда қажетті қорғану шегі қалай бағалануы мүмкін?
III бөлім. Заңды консультация (сұрақ–жауап)
Инспекторға қойылатын сұрақтар
- Балқаш қаласында жасөспірімдер арасында қандай құқық бұзушылық түрлері жиі кездеседі?
- Қылмыс жасағаны үшін жасөспірімдерге қандай жазалар қолданылады?
- Түнгі уақытта жас балалардың көшеде жүруі жиілеп кетті. Мұндай жағдайға қандай шаралар қолданасыздар?
- Екі немесе одан көп кәмелетке толмағандар төбелес кезінде абайсызда суық қару қолданса, оқиға қалай сараланады?
«Фемида» клубының жетекшісіне сұрақ
Профилактикалық кеңес отырысының шешімі заңдық күшке ие ме?
Кәмелетке толмағандарға қолданылатын жаза түрлері
Қылмыстық кодекстегі жазалардың ішінен кәмелетке толмағандарға жеті түрі ғана тағайындалады. Төменде олардың қысқаша сипаттамасы берілген.
Айыппұл
Кәмелетке толмаған сотталған адамның дербес табысы немесе өндіріп алуға жарайтын мүлкі болған жағдайда 10–500 АЕК мөлшерінде тағайындалуы мүмкін.
Белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру
1 жылдан 2 жылға дейін тағайындалады.
Қоғамдық жұмыстарға тарту
40–160 сағат аралығында тағайындалуы мүмкін.
Түзеу жұмыстары
1 жылға дейін тағайындалады.
Бас бостандығын шектеу
1 жылдан 2 жылға дейін тағайындалады және сотталған адамның тұрғылықты жерінде, мамандандырылған органның қадағалауымен өтеледі.
Қамау
1 айдан 4 айға дейін тағайындалады. Бұл кезеңде сотталған жасөспірім қоғамнан қатаң оқшауланады.
Бас бостандығынан айыру
10 жылдан 12 жылға дейінгі мерзімге тағайындалуы мүмкін (заңда көзделген шектерде).
Қорытынды
Нақыл сөздермен бекіту
Топ жетекшісінің түйіні
Бүгінгі сынып сағаты өз мәресіне жетті. Бұл сабақтан алынған мәліметтер студенттер үшін маңызды әрі қажетті. Қонақтарымызға қатысқандары үшін алғыс айтамыз.
Өсиет-өлеңнен үзінді
Өмірің сәнді болсын десең — ойлан, айналаңа мән бер.
Адам бол: білімің тасып, өнерің асып, өзіңе өзгелер сүйсінетіндей бол.
Салауатты мақсат — өмір сүру; өмірдің мағынасын ұғына білу.
Ішімдік пен нашақорлық — жауың. Пайдасы сол: бұл жолдан аулақ жүр.
Сұлтанмахмұт Торайғыров жырлағандай, әрқайсың шалыс қадам баспай, өз өміріне жауап беретін азамат болады деген сенімдеміз.