Бейімделушіліктің түрлерін айтып шығу
Сабақтың мақсаты мен міндеттері
Бұл сабақ бейімделушілік (адаптация) ұғымын, оның түрлерін және пайда болу жолдарын түсіндіруге бағытталған. Оқушылар табиғи сұрыпталудың бейімделушілік қалыптастырудағы рөлін нақты мысалдар арқылы талдайды.
Білімділік
Эволюцияның бағыттары мен ерекшеліктері, бейімделушілік және оның нәтижелері туралы түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Негізгі ойды бөліп көрсету, оқулық мәтінімен жүйелі жұмыс істеу дағдыларын дамыту.
Тәрбиелілік
Тірі ағзаларға тән ерекшеліктерді сипаттап, ғылыми тілмен түсіндіруге үйрету.
Сабақтың құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу, сабаққа назар аударту.
- Сабақтың тақырыбын жариялау, мақсат-міндеттермен таныстыру.
- Оқушылардың әрекеті: тақырыпты жазып алу, сабаққа дайындалу.
II. Өтілген тақырыпқа шолу
Мұғалім тапсырманың орындалу барысын түсіндіріп, дұрыс орындалуын қадағалайды. Оқушылар сұрақтарды оқып, әр тұжырымның қай түрге жататынын анықтайды: Т — табиғи сұрыпталу, Қ — қолдан сұрыптау.
| № | Тұжырым | Жауап (Т/Қ) |
|---|---|---|
| 1 | Сұрыптау кезінде организмдегі белгілердің төзімділігі артады. | □ |
| 2 | Жаңадан пайда болған белгілер организм үшін пайдалы. | □ |
| 3 | Адам егіншілікпен және мал шаруашылығымен айналыса бастаған соң қолдан сұрыптау іске қосылды. | □ |
| 4 | Нәтижесінде жаңа түр түзіледі. | □ |
| 5 | Нәтижесінде қолтұқымдар мен іріктемелер алынады. | □ |
| 6 | Жүруі білінбейді, көзге көрінбейді. | □ |
| 7 | Қажетті деп тапқан белгіні өзгерту үшін жоспар құрады. | □ |
| 8 | Тіршілік пайда болғаннан бері үздіксіз, үзіліссіз жүріп отырады. | □ |
| 9 | Пайда болған белгілер организмге пайдалы. | □ |
Оқушылар тақта алдында түсіндіріп, таңдауларын дәлелдейді.
III. Жаңа тақырыпты түсіндіру
Бейімделушілік (адаптация) дегеніміз не?
Бейімделушілік (адаптация) — тірі организмдердің тіршілік ету ортасына әртүрлі жолмен икемделуі. Бейімделушіліктің пайда болуына негізгі себеп — табиғи сұрыпталу. Бейімделушілік дайын күйінде бірден қалыптаспайды; ол ұзақ уақыт бойы біртіндеп орнығады.
Бейімделушіліктің реңге байланысты түрлері
Бүркеніш рең
Ашық жерде тіршілік ететін ағзаларға жауынан қорғану үшін қажет. Реңі қоршаған ортаға ұқсап, көзге түспеуге көмектеседі.
Сақтандырғыш рең
Әсіресе улы, шағатын немесе күйдіретін жәндіктерге тән. Реңі өте ашық әрі айқын болып, жыртқышқа «қауіпті» деген белгі береді және қорқыту мінез-қылығымен қабаттасады.
Қызықтырғыш рең
Көбею кезеңінде ерекше маңызды. Қалыпты жағдайда реңі мекен ету ортасына ұқсас болып, байқалмауға көмектеседі, ал жұптасу кезінде айқынырақ көрінуі мүмкін.
Қауіп төндіруші рең
Кейбір жануарлар қауіп төнгенде айбар шегіп, дене пішінін өзгертіп немесе өзін ірі көрсетіп, қарсыласын шошытуға тырысады.
Еліктеуші рең (мимикрия)
Мимикрия (грекше mimikos — «еліктегіш») — өсімдіктер мен жануарлардың табиғаттағы белгілі бір өлі заттарға немесе тірі организмдерге еліктеуі. Бұл, әсіресе, өздігінен қорғана алмайтын, баяу қозғалатын әлсіз организмдер үшін тиімді бейімделу жолы.
Топтық жұмыс
Оқушылар топтарға бөлініп, үлестірме тапсырмалар алады: әр топ бүркеніш реңнің берілген түрін сызба, постер немесе қысқа сипаттама арқылы көрсетіп, сынып алдында қорғайды.
Қорытынды (негізгі тұжырымдар)
- 1 Организмдердің тіршілік ортасына әртүрлі бейімделуіне негізгі себепші — сұрыпталу.
- 2 Бүркеніш рең — ашық жерде тіршілік ететін организмдердің жауынан қорғануына қажет бейімделушілік.
- 3 Сақтандырғыш рең — улы, шағатын, күйдіретін жәндіктерге тән реңдік бейімделу.
- 4 Қызықтырғыш рең — көбею кезеңінде маңызды реңдік бейімделу.
- 5 Қауіп төндіруші рең — айбар шегу арқылы жауынан қорғану тәсілі.
- 6 Өлі заттарға және тірі организмдерге еліктеу — дәрменсіз әрі баяу қозғалатын организмдерге тән бейімделушілік.
IV. Бекіту кезеңі
Жұмыс түрлері
- Әңгімелеу және түсіндіру.
- Негізгі мағлұматтарды талдау, анықтамаларды жазу.
- Тақырып соңындағы сұрақтар мен тапсырмаларды орындау.
Сәйкестендіру тапсырмасы
Келтірілген мысалдардың қайсысы қандай рең түріне жататынын белгілеңдер: СҚ — сақтандырғыш, ҚЗ — қызықтырғыш, ҚТ — қауіп төндіруші, ЕК — еліктеуші.
| № | Мысал | Белгі (СҚ/ҚЗ/ҚТ/ЕК) |
|---|---|---|
| 1 | Ханқыз қоңызы | □ |
| 2 | Орденді көбелек | □ |
| 3 | Қарақоңыз (жағымсыз иісті) | □ |
| 4 | Атбас балық | □ |
| 5 | Непентес (жәндікқоректі өсімдік) | □ |
| 6 | Оқпан | □ |
| 7 | Қырғауылдың қоразы | □ |
| 8 | Дәуіт | □ |
Терминдермен жұмыс
Тақырып барысында кездескен негізгі терминдерді (мысалы: бейімделушілік, табиғи сұрыпталу, мимикрия) және олардың анықтамаларын дәптерге жазыңдар.
V. Үй тапсырмасы
Оқулықтағы тақырыпты оқып, қорытынды тұжырымдарды қайта қарап шығыңдар. Сонымен қатар тақырып соңындағы сұрақтар мен тапсырмаларды орындап келіңдер.
Оқушыға
Рең түрлерін ажыратуда басты белгі — оның қызметі: жасырыну ма, ескерту ме, жұп тарту ма, әлде қорқыту ма.
Мұғалімге
Топтық жұмыс кезінде әр топқа нақты критерий беріңіз: анықтама, мысал, және қысқа дәлел.
Бағалау
Дұрыс сәйкестендіру, терминдерді нақты қолдану және қорытындыны сауатты тұжырымдау бойынша бағалауға болады.