Мағжан Жұмабаевтың Мен жастарға сенемін өлеңінің тәрбиелігін талдау
Аннотация
Бұл ғылыми жобаның мақсаты — Мағжан Жұмабаевтың «Мен жастарға сенемін» өлеңі арқылы қазақ жастарының рухы мен жігерін, қайраттылығын дәлелдеу. Сонымен қатар, бүгінгі жастардың бейнесін айқындап, олардың қазіргі қоғамдағы рөлін талдай отырып, жастар тәрбиесінің деңгейін бағамдау.
Зерттеу міндеттері
- Мағжан Жұмабаевтың «Мен жастарға сенемін» өлеңінің тәрбиелік қырын талдау.
- Жастар тақырыбындағы Мағжан мен Міржақып поэзиясының ерекшеліктерін салыстыру.
- Қазіргі жастар бойындағы күш-жігер қасиеттерін сипаттап, талдау.
- Жиналған материалдарды жүйелеу.
Өзектілік, проблема, болжам
- Өзектілігі
- Мағжан Жұмабаев — ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетін жаңа биікке көтерген, ұлт рухын өлеңге сыйғызған ақын. «Мен жастарға сенемін» шығармасы қазақ жасының болмысын айқын сипаттап, бүгінгі күнмен сабақтастыруға мүмкіндік береді.
- Проблемасы
- Жастар бойындағы сенімсіздіктің күшеюі, адами қасиеттердің сиректеуі, өз еліне деген құрметтің әлсіреуі.
- Болжам
- Егер «Мен жастарға сенемін» өлеңін кеңінен насихаттап, рухты көтеретін ойларын аудармалар арқылы танытсақ, қазақ жастарының болмысын өзге елдерге де паш етіп, отансүйгіштікке жетелейтін ықпалын күшейте аламыз.
Әдіс-тәсілдер
Материалдарды жинақтау, топтау және салыстыру арқылы қорытынды ой түю.
I. Кіріспе: Мағжан — сыршыл, толғағыш, суретші, сөз ұстасы
Мағжан Жұмабаев — қазақтың аса дарынды ақиық ақыны, поэзия әлеміндегі қайталанбас жарық жұлдыз. Оның қуатты үні бойға жігер, жүрекке от береді. Ізденіс пен жаңашылдыққа толы шығармашылығы қазақ әдебиетін ХХ ғасырдың басында-ақ Еуропа және орыс әдебиетінің биік деңгейімен тең сөйлете алды.
Өлеңді музыкаға айналдырып, дыбыстан сурет тұрғызған, жаңа өлшемдерді қалыптастырған ақынның ішкі шығармашылық құдіреті бірден байқалады. Халық өлеңдерінің мазмұнын ғана емес, ырғақ үйлесімін, ішкі рухын, әуезділік әсемдігін жанымен қабылдаған Мағжан кейде ән мен күй ғана жеткізетін сезімдерді сөз арқылы дәл береді.
Мағжан — өзіне дейінгіге де, кейінгіге де ұқсамайтын, өзіндік қолтаңбасы бар тұлға. Ол табиғатты тұтас құбылыс ретінде танып, адамды сол ұлы жаратылыстың бір бөлшегі ретінде қабылдайды. Құбылыстың мәнін ашу үшін алдымен оның ішкі астарына үңіледі. Қай қырынан алсақ та, Мағжан — нағыз сыршыл, толғағыш, суретші, сөз ұстасы.
II. Негізгі бөлім
2.1. «Мен жастарға сенемін» өлеңінің тәрбиелік мәні
Ақын өз лирикалық кейіпкерін ғана емес, айналасындағы жастарды да арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты қалпында көргісі келеді. Өйткені халық болашағы үшін күресетін негізгі күш — жастар. Алаш ұранын өмір бойы көтерген Мағжан үшін жастар тәрбиесі мен қайраттылығының орны бөлек.
Өлеңде ақын жастарға үлкен үмітпен қарап, олардың бойынан қыран қанатындай күштілікті, таза жүрек пен ер мінезді, туған жерге деген шексіз махаббатты көреді. Осы сеніммен шабыттана жырлап, «Мен жастарға сенемін» деп асқақ үн қатады. Алайда бұл сенімнің ақталуы — кейінгі ұрпақтың өз қолында деген ой оқырманды еріксіз ойландырады.
Өлеңнен үзінді
Көздерінде от ойнар,
Сөздерінде жалын бар,
Жаннан қымбат оларға ар,
Мен жастарға сенемін!Бұл жолдар жастарды намысқа, арды биік ұстауға, қыз баланың абыройын қадірлеуге үндейді. Ақын үшін ар — адам тұлғасының күзетшісі.
Тәрбиелік түйін
- Ар-намыс — құндылықтардың өзегі, әділетке бастайтын өлшем.
- Рух-жігер — елдің ертеңіне жауапкершілікпен қарауға жетелейді.
- Тәрбие — отбасынан, ортадан және рухани мұрадан нәр алады.
Болашақтың тізгінін жастарға сеніп, Алаш атын аспанға шығарар күнді аңсау — өлеңнің өзегіндегі идеялардың бірі.
2.2. Жастар туралы Мағжан мен Міржақып поэзиясындағы үндестік
Мағжан Жұмабаев пен Міржақып Дулатұлының жастар тақырыбындағы ойлары әр қырынан көрінгенімен, түпкі мұраты — бір: ұлттың оянуы, елдіктің еңселенуі, білім мен намыстың қатар жүруі. Мағжан жастарға сенім артып, олардың болмысын асқақ бейнемен суреттесе, Міржақып жастарды оянуға, халыққа қамқор басшы болуға шақырады.
Міржақыптан
Найзаменен түртсе де,
Жатырсың, қазақ, оянбай.
Мұнша қалың ұйқыны
Бердің бізге, ой, Алла-ай!Міржақып үні — серпілтетін, кейде алаңдаушылыққа толы үн: ол жастарды білімге, жауапкершілікке шақырады.
Мағжаннан
Жас қырандар — балапан,
Жайып қанат ұмтылған.
Көздегені көк аспан,
Мен жастарға сенемін!Мағжан бейнесі — сенімге құрылған оптимизм: жастарды биік мұратқа ұмтылған қыранға теңейді.
Ортақ идея
Мағжан: «Қасиетті тілектер — Мен жастарға сенемін!» — үміттің ашық формуласы.
Міржақып: «Етемін үміт жастардан, жаңа гүл бақша ашқандай» — болашақты жастармен байланыстыру.
Екі ақынның да түйіні: жалындаған жастар бар, бірақ сенімсіздіктің белең алуы қауіп. Сондықтан жастарды жігерлендіру — қоғамның ортақ міндеті.
Мағжаннан
Қажу бар ма тұлпарға,
Талу бар ма сұңқарға,
Иман күшті оларда,
Мен жастарға сенемін!Бұл шумақта ақын көшбасшылыққа қажет мінезді, рухани тірек болатын иманды алға қояды.
2.3. Қазіргі жастардың күш-жігері: қалыптасу факторлары
«Жастар жалын жүректі, өршіл намысты, биік рухты болса — елдің еңсесі биік болады» деген ой бүгін де маңызын жоймайды. Бүгінгі жастардың ой-өрісі, талпынысы, өмір салты бұрынғылардан өзгеше болуы мүмкін. Дегенмен жастар жалпыадамзаттық мәңгілік рухани-адамгершілік құндылықтарды назардан тыс қалдырмауы керек. Онсыз тұлға толық қалыптаспайды.
Жастардың санасы мен мінезінің қалыптасуына әсер ететін факторлар көп: отбасы тәрбиесі, әлеуметтік орта, білім беру жүйесі, қоғамдағы құндылықтар өлшемі. Жеке тұлға негізі жас кезден қаланады: сәби — табиғатынан пәк. Дәл осы кезеңде ата-ана мен ұстаздың ықпалы ерекше.
Отбасы
Сүйіспеншілік, жауапкершілік, ар-ұят ұстанымдары ең алдымен отбасында беріледі.
Білім мен тәрбие
Балабақшадан бастап рухани-адамгершілік құндылықтарды жүйелі қалыптастыру маңызды.
Қоғамдық орта
Құрмет, еңбексүйгіштік, әділет пен заңға бағыну сияқты әдеттер күнделікті ортада бекиді.
Өлеңмен түйіндеу
Жұмсақ мінез жібектер,
Сүттей таза жүректер.
Қасиетті тілектер —
Мен жастарға сенемін!Бұл жолдар жастар бойында ізгі қасиеттердің сақталғанына сенім ұялатады.
III. Қорытынды: Мағжан поэзиясы — қазақ ұлтының мұрасы
Қазақ поэзиясында айырықша із қалдырған, үлкен өнер мен ұшқыр қиялға толы мұрасын кейінгі ұрпаққа аманат еткен ақын — Мағжан Жұмабаев. ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік оқиғалардың талайына куә болған ол сол дәуір шындығын ой елегінен өткізіп, өлең өрнегімен бейнеледі. Ақын үнемі ойлану, толғану үстінде жүрді.
Мағжан үшін ең негізгі мәселе — қазақ елінің, жерінің тағдыры. Ол жалған насихатқа ермей, үміті мен арманын жастарға артады. «Мен жастарға сенемін» өлеңі арқылы ақын ел ертеңінен үміт үзбейтінін, бүгінгі кеткен есе мен ұтылыстың орнын ертең көзінде от ойнаған, ар-намысты жанынан қымбат көретін жастар толтыратынын айқын танытады.
Өлеңнің өзегі
Арыстандай айбатты,
Жолбарыстай қайратты,
Қырандай күшті қанатты,
Мен жастарға сенемін!Бұл сенім — отансүйгіштік рухты күшейтетін, жауапкершілік жүктейтін үндеу.
Қорытынды ой
Бүгінгі ұрпақ үшін Мағжанның аманаты айқын: елдің өркендеуі мен болашағы жастардың қолында. Ақын жырындағы отансүйгіштік, ар-намыс, әділет, рух-жігер туралы ойлар — уақыт озған сайын тереңдей түсетін құндылықтар. Мағжан поэзиясының рухы әрдайым сөнбейді.
Қысқа түйін
- Өлең тәрбиелік бағдар береді: арды сақтау, әділетті ұстану, елге қызмет ету.
- Мағжан мен Міржақып поэзиясы жастарды ояту идеясында тоғысады.
- Қазіргі жастардың әлеуеті тәрбие, білім және орта арқылы нығаяды.
Ескерту: Мәтін редакциялық өңдеуден өтті (грамматикасы түзетіліп, ой ағымы біріздендірілді), түпкі мағынасы сақталды.