Қазақша рефераттар

Сыни ойлауды дамыту

Сыни тұрғыдан ойлауды бағалау: рефлексивтік есеп

Сыни ойлауды дамыту мәселесі білім беруде үнемі өзекті. Бұл үдеріс «Неге? Қалай? Не үшін?» деген сұрақтарға жауап іздеу арқылы тереңдейді. Бағдарламада сыни тұрғыдан ойлау екі бағытта қарастырылады: оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауын дамыту және мұғалімдердің сыни тұрғыдан ойлауын дамыту. Бұл екі үдеріс өзара байланысты әрі қатар дамытуды талап етеді. [1, 13-бет]

Неге маңызды?

Өзгерістен қорықпайтын, ортаға ықпал еткісі келетін адам үшін сыни ойлау — құндылық. Ол жауапкершілікті күшейтіп, бастамашылыққа жол ашады.

Не береді?

Жаңа мүмкіндік, тың шешім, шығармашылық серпін және дәлелді пікір айту мәдениеті. Қысқасы, «дайын үлгіні» қайталамай, жаңа жол табу қабілеті.

Сыни ойлауды дамыту: қоғамдағы рөлі

Қазіргі қоғамда сыни тұрғыдан ойлауды дамыту адамзатқа баға жетпес жетістік пен мүмкіндік әкеледі. Бұл қасиет әсіресе жаңа идея тудыру, мәселені басқа қырынан көру, шешім қабылдауда дәлелге сүйену қажет болатын салаларда айқын көрінеді.

Кәсіпкерлік

Кәсіпкер бәсекелестен озып шығу үшін тапталмаған жол іздейді, тың идеяларды жоспарлайды. Тіпті өнім сөрелері толса да, жаңалық енгізуді тоқтатпайды: бизнесте кім бірінші болса, сол жеңіске жақын.

Шығармашылық (жазушылық)

Сыни ойлау жазушыға оқырманды баурап алатын оқиға желісін құруға, кейіпкер әрекетін нанымды етуге және терең идея ұсынуға көмектеседі.

Психология

Психолог тың тәсілдерді ойлап тауып, жұмысты түрлендіру арқылы клиентпен қарым-қатынасты жақсартады, әр жағдайға икемді жауап береді.

Білім беру саласы

Мұғалімдер сыни тұрғыдан ойлаудың негіздерін балалармен жұмыс барысында, білім берудің ерте кезеңінен-ақ жүйелі түрде қалыптастыра алады. [1, 13-бет]

Сыни ойлауды қалай дамытуға болады?

Көптеген зерттеу мен тест нәтижелері балалардың сыни тұрғыдан ойлауға қабілетті екенін көрсетеді. Алайда уақыт өте келе ойланбай «дайын үлгіні» қайталау, көшірме ойлау дағдысы қалыптасуы мүмкін. Сондықтан негізгі міндет — дағдыланған жүріс-тұрыстан арылу, ойлау туралы ойлануды әдетке айналдыру.

Күнделікті мысал

Үйге күнде бір жолмен қайтуға үйреніп қаламыз. Егер кейде бағытымызды өзгертіп, басқа соқпақтарды таңдасақ, жаңа нұсқаларды байқап, жаңа ақпарат жинаймыз. Бұл — ойлауды жаңартудың қарапайым, бірақ әсерлі тәсілі.

Сабақтағы мақсат

Мен топтастырылған «Ана тілі» сабақтарымда оқушы күнделікті бірсарынды жолмен жүрмей, ойлаудың жаңа соқпақтарына түсуі үшін сыни тұрғыдан ойлаудың әдіс-тәсілдерін енгізіп, жоспарлы түрде қолдандым.

Сабақ тәжірибесінен: қолданылған әдістер

1) Топтастыру стратегиясы

Бірінші сабағымда топтастыру әдісін қолданғанда, қиықшаларды құрастыру үшін оқушылар сәйкестендіру, сұрыптау, түсі бойынша жинақтау, топтастыру сияқты әрекеттерді орындады. Бұл үдеріс ой қозғауға, топпен бірлесе жұмыс істеуге ықпал етті.

Постер жұмысы кезінде байқалғаны:

  • берілген сөзге қатысты ойлану, ой жүгірту;
  • мысал келтіру, пайымдау, нақтылау;
  • ойды топ ішінде дәлелдеп айту және толықтыру.

Мысал: «Аққу — құстың төресі, махаббаттың жаршысы, өте нәзік, киелі құс, жұбына берік». Оқушылар құсты елестетіп, оның түрлі қырын ашуға тырысты; өз білімін және жолдастарының ойын біріктіріп, пікірлесіп, топшылады.

2) «Жигсо» әдісі (Ара мен Шыбын мысалы)

Бұл әдістің мақсаты — жалпы мәселені алдымен жұпта, кейін ұжымда талқылау. Жұмысты бастамас бұрын оқушыға «жұмыс тобындағы» мәтін бөлігін жақсы меңгеру қажеттігін түсіндіру маңызды: себебі ол кейін «жанұя топтағы» оқушыларға сол бөлікті түсіндіруге жауапты болады. Мәтінді тұтас түсіну әр оқушының ыждағаттылығына байланысты.

Үдеріс логикасы

  1. Оқушылар өз «жұмыс тобында» мәтіннің тиісті бөлігін меңгереді.
  2. Бастапқы топтарына қайта оралып, үйренген мазмұнын ортаға салады.
  3. Бірін-бірі оқыту арқылы ойлау мен түсіндіру дағдылары қалыптасады.

«Осылайша ұжым мүшелері бірін-бірі оқытуға, сол арқылы ойлауға үйренеді». (С. Мирсеитова)

Бұл әдіс жүйелі қолданылғанда нәтижесі айқынырақ байқалады. Менің сабағымда алғаш рет қолданылғандықтан, дайын білімге үйренген кейбір оқушыларға бастапқыда қолайсыз болды. Ал өздігінен ізденетін, талпынып оқитын оқушылар үшін бұл — өте тиімді тәсіл. Ең маңыздысы: әр оқушы қалыс қалмай жұмыс істеді, себебі түсіндіру жауапкершілігі бәріне ортақ болды.

3) Рөлдік көрініс және шығармашылық әрекет

Адырбек Сопыбековтың «Сапар мен Парта» мысалын өткенде, үй тапсырмасы ретінде әр топқа «Арыстан мен Тышқан» мысалынан көрініс көрсету тапсырылды. Топ мүшелері өзара ақылдасып, рөлдерді бөлісті.

Бақылау

Оқушылардың образға кіруге талпынып, әртістерше ойнауы қызықты әрі сәтті болды.

Нәтиже

Әдетте тартыншақ жүретін оқушымның тышқан рөлін сомдауы — оның сабаққа қызығушылығы артқанын көрсетеді деп ойлаймын.

Қорытынды пайым

Мұғалім үшін әр сабақ — оқушының сыни тұрғыдан ойлауына жағдай жасайтын мүмкіндік. Бұл үдеріс оқушының өзін жеке тұлға ретінде тануына жол ашады және сыныпта өзара құрмет мәдениетін қалыптастырады.

Сабақта қалыптасатын негізгі дағдылар

  • Ойын ашық айту және еркін пікір білдіру
  • Пікір алмасу және өзара тыңдау
  • Өзін-өзі, бірін-бірі бағалау дағдысын дамыту
  • Мұғаліммен еркін диалог орнату
  • Проблеманы шешу жолдарын бірлесе іздеу
  • Белсенді шығармашылық ойлау негізін қалау