Кер заман кезінде
Заман туралы ойлар
Адам — бір атаның баласы ғана емес, белгілі бір заманның да баласы. Төмендегі нақыл, толғау, өлең жолдары мен пайымдар уақыттың мінезін, қоғамның салтын, адамдық өлшемді және білім мен әділеттің бағасын әр қырынан көрсетеді.
Заман — билік пен бағалау айнасы
«Адамның бір атаның баласы екені рас болса, белгілі бір заманның баласы екені де даусыз.»
«Заман сипаты: білімі көптер жұрт билемей, малы көптер жұрт билер заман.»
«Бұл заман байқағанға күштінікі: азулы, тырнақты мен тістінікі. Дүниенің патшалығы, батырлығы — тыпырлап, тыныш жатпаған істінікі.»
«Ұшқаны білінбейтін — ұшқыр заман.»
Талап, еңбек, мәдениет және ғылым
«Заман талабының деңгейінде болу үшін біз — мәдениет қайраткерлері — өмірге барынша терең бойлап, оны жан-жақты тануымыз керек; ең жоғары шеберлікке жетіп, ерінбей-жалықпай еңбектенуіміз қажет.»
«Өз білімін өмір мен өндіріс тәжірибелерімен нығайтып, байытып отыратын, тапқан ілімін және үлкен-кішілі жаңалығын халық қажетіне беріп отыратын ғылым ғана өз дәрежесінде заман талабының өресінде болады.»
«Дүниеде не болса да бірте-бірте, аздап ілгері басып болады.»
Әділет өлшемі және адам мінезі
«Ақын ғаріп емес пе, байды өтірік мақтаса. Заман ғаріп емес пе, әділеттен аттаса.»
«Заман емес — адам ренжітеді.»
«Таза жүрген жол таба алмай торығып, өсіп жүр ғой арам жолға түскендер.»
«Заманға таң қалма — адамға таң қал.»
Қоғам салты: дау, құқық және мін
«Әр заманның өз рәсімі, өз салты бар. Біздің замандағы салт — әркім құқына таласу, құқына тартысу. Жылау салты артта қалды.»
«Ханның бағы таярда — дұшпаны сырттан көбейіп, жаны ашыр досы аз қалар; бидің бағы таярда — үлгілі сөзден айырылып, әркімнің мінін қазбалар; байдың бағы таярда — танабын құдай тарылтып, қасынан қоңсы қозғалар.»
Уақыттың табы және адамның жүгі
«Біздің заманымыз — өткен заманның баласы, келер заманның атасы!»
«Біздің заманда бейқам кісі ғана түрін жасқа бермейді. Күрес, бейнет, ой күйігі, ашу-ыза адамдардың бетіне қашан да із түсіреді.»
«Уақытты тоқтатар шамаң бар ма? Бәрі өтеді: дәуірлер, замандар да. Менің жаным ашиды мына өмірді өтпейтіндей көретін адамдарға!»
«Бұл болып тұрған заман — Алаштың азаматына зор жүк.»
«Ақын заманы: бір күндік те емес, бүгіндік те емес. Оның кешегісі — бүгіндік, бүгінгісі — ертеңдік.»
Ой жарысы: жаңа дәуірдің өлшемі
«Қазір бой жарыстыратын заман емес, ой жарыстыратын заман.»
«Көкіректе сайрап тұр, қолды заман байлап тұр.»
«Заман түзелгенде — ғылымға да, әдебиетке де татымды талап қояды. Сонда көзедей көп академиктердің талайының аты да, заты да ұмытылады.»
Жамағат, мінез, ұят: ескіден жеткен ескерту
«Айтылған сөз, уәденің байламы жоқ, өтірікке шындықтың қайраны жоқ. Шындық айттым осылай шырқыраған — Құл Қожа Ахмет сөзінің жалғаны жоқ.»
«Жамағаттың жақсыға құрметі жоқ, кішілердің үлкенге ізеті жоқ, патшалардың әділдік міндеті жоқ. Бұл не деген заман болды, достар?!»
«Халықтан мейірім кетті, момынға телі-тентек тақымы өтті, талтүсте талапайда ақым кетті. Бұл не деген заман болды, достар?!»
«Үлкен-кіші адамнан иба кетті, қыз-бозбала жастардан әдеп кетті, мінез-құлық бұзатын әдет жетті. Бұл не деген заман болды, достар?!»
Кер заман туралы көріпкелдік сөз
Мәтіндегі ұзақ толғаудан ықшамдалған мазмұн
Мөңке би «кер заманның» белгісін адам мінезінің жүдеуі, ар-ұяттың әлсіреуі, пайдасыз жиынның көбеюі, бауыр арасындағы сенімнің азаюы, сөз бен уәденің құнсыздануы арқылы сипаттайды. Бұл — уақыттың өзінен гөрі, адамның ішкі өлшемі өзгергенде қоғам қандай күйге түсетінін көрсететін әлеуметтік ескерту.
Мөңке би
«Бұ заманда не ғаріп: ақ қалалы боз ғаріп, жақсыларға айтпаған асыл шырын сөз ғаріп.»
«Мына заман қай заман? Қаскүнемге — жай заман. Араздық пен өсекке өлшеуі жоқ — бай заман.»
Қысқа да нұсқа түйіндер
«Мен ағайынды екеумін: біреуі — өзім, екіншісі — халқым.»
«Заман азар уағында — патша айналар залымға.»
«Заманды жаратылыс билейді.»
«Заман қартайтқанда — бояу айыпты емес.»
«Түзу қалам — қисайған, өткір қалам — мүжілген заман.»
«Ей, көңілім, сыйлық күтпе бұл заманнан қараңғы: уақыт озар барлығынан шаң қаптырып адамды. Дертің әр сәт күшейеді, ауырады тынымсыз — күткенменен мына уақыт емдемейді жараңды.»
Көзқарас: кеше, бүгін, ертең
«Тірі болсақ — алдымыз үлкен той. Алаштың баласы бұл жолы болмаса, жақын арада өз тізгіні өзінде бөлек мемлекет болар!»
«Кешегі қара күндерде, жұлдызсыз, айсыз түндерде, жол таба алмай сенделіп, адасып Алаш жүргенде — бұл күнгі көп көсемдер, сұраймын сонда қайда едің?»
«Бұл заманның жақсысы: бірін-бірі көре алмас, жұртына пайда бере алмас.»
«Бұл заманда жылап мұратқа жетем деу — аш түйенің күйсеуі секілді дәрменсіздік.»
Адам, отбасы, тұрмыс: заманның ұсақ белгілері
«Жаман әйел — жігіттің табанын тайдырады, заманын тарылтады. Жақсы әйел — жігіттің жаманын да жақсы қылады, шабанын ұшқыр қылады.»
«Австралия қойының еті төрт ай мұхитта кемемен жүріп келіп, Петербург базарында сатылады. Малы көшіп жүр, адамы қала болып отыр.»
«Әлі күнге дейін кешегі империя етігінің темір өкшесін аңсайтындар бар.»
Қорытынды ой
Бұл сөздердің бәрі бір ғана тұжырымға жетелейді: заманның аты өзгерсе де, адамнан сұралатын жауап — еңбек, білім, әділет, ұят. Уақытты кінәлау оңай; бірақ уақыттың бет-бейнесін көбіне адамның таңдауы айқындайды.