Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары
Сабақтың мақсаты
Бұл сабақ Қазақ хандығының қалыптасуы мен нығаюының тарихи негіздерін түсіндіруге, Керей мен Жәнібек хандардың елдік жолындағы қызметін танытуға бағытталған.
Білімділік
Қазақ хандығының негізі қаланған кезеңді және Керей мен Жәнібектің тарихи рөлін меңгерту.
Дамытушылық
Қазақ хандығының тарихтағы орнын талдау, зерттелуі туралы ой-өрісті кеңейту, тарихи танымды тереңдету.
Тәрбиелік
Отансүйгіштік сезімді ояту, ұлтжандылыққа тәрбиелеу.
Сабақтың типі мен әдістері
Сабақтың типі
Іскерлік пен дағдыны қалыптастыру сабағы.
Оқу әдістері
- Шағын лекция
- Ассоциация (кластер құру)
- Топтық жұмыс
Көрнекіліктер
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру
Сыныпты сабаққа даярлау, мақсат пен күтілетін нәтижені қысқаша белгілеу.
II. Үй жұмысын сұрау
XIV–XV ғасырлардағы Қазақстан аумағындағы хандықтар (XV ғ. I жартысы): негізгі саяси үдерістер мен аймақтық ерекшеліктер.
III. Жаңа сабақ
- 1 Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары
- 2 Қазақ жұртының Өзбек ұлысынан бөлінуі
- 3 Қазақ хандығының құрылуы
- 4 Қазақ хандығының нығаюы және зерттелуі
Ассоциация (кластер): негізгі сұрақтар
Оқушылар “Қазақ хандығы” ұғымын төмендегі бағыттар бойынша талдайды: қашан? кім? қайда? кімге? кімнен?
Кластер бойынша қысқа жауап
- Қашан?
- XV ғ. 1465–1466 жж.
- Кім?
- Керей мен Жәнібек
- Қайда?
- Жетісуға
- Кімге?
- Моғолстан ханы Есенбұғаға
- Кімнен?
- Әбілхайыр хандығынан бөліну
Шежірелік негіз
Қазақ хандығының негізін қалаған Керей мен Жәнібек — Шыңғыс хан ұрпақтары, Жошы әулетінен. Олар Ұрыс ханнан тарайтын Барақ ханның ұлдары ретінде тарихи деректерде көрсетіледі.
Деректер
- М. Х. Дулати — «Тарих-и Рашиди» (шамамен 1500–1551 жж. кезеңі)
- Қадырғали Қосымұлы — «Алаш мыңы»
Қалыптасу алғышарттары мен міндеттері
Алғышарттар
- Әбілхайыр хан мен Моғолстан мемлекеті арасындағы қақтығыстардың күшеюі.
- Ру-тайпалар наразылығының артуы.
- Керей мен Жәнібектің бөлінген тайпаларды соңынан ерте білуі.
- Әбілхайыр ханның ойраттардан жеңіліске ұшырауы.
Мемлекеттік міндеттер
- 1 Мал жайылымдарын қалпына келтіру және шаруашылық тұрақтылығын қамтамасыз ету.
- 2 Сығанақ, Созақ, Ясы қалалары үшін күресте әскери қуатты нығайту.
- 3 Қазақ тайпаларын біріктіріп, саяси біртұтастықты қалыптастыру.
XV ғасырдың соңы: Сыр өңіріндегі күрес
XV ғасырдың соңындағы Сыр өңіріндегі тартыстар мен билікке таласушы күштердің арақатынасы түптеп келгенде қазақ халқының басымдылығын айқындады.
Картамен жұмыс: аумақтардың бөлінісі
Қазақ хандығына
Сығанақ, Созақ, Сауран
Шайбани ұрпағына
Отырар, Үзгент, Түркістан
Моғолстанға
Ташкент, Саурам
Дамыту кезеңі: топтық тапсырмалар
Тапсырма 1
Әлемнің саяси картасында жаңа мемлекеттің — Қазақ хандығының пайда болуы экономикалық, саяси және этникалық сипаттағы себептердің бір мезгілде ықпал етуінен туындады. Оның негізін қалаушыларды және алғашқы даму кезеңіндегі аумақтық шекараларын атаңыз.
Тапсырма 2
Сіздің көзқарасыңыз бойынша Моғолстан ханы Есенбұға неліктен мәртебелі сұлтандарды құрметпен әрі ақ ниетпен қарсы алуға келісім берді? Дәлелдер келтіріңіз.
Тапсырма 3
Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі — ерте және орта ғасырдағы Қазақстан тарихы, соның ішінде Қазақ хандығы туралы аса бай дерек көзі. Еңбекте Қазақ хандығының құрылған уақыты хижраның 870 жылы деп беріледі. Бұл дата григориан күнтізбесі бойынша қай жылдарға сәйкес келеді?
Жадыны дамыту сұрағы
«Есте сақтау қабілетің қандай?» — Қазақ хандығының қалыптасуына қатысты негізгі даталар мен тұлғаларды жылдам еске түсіріп, қысқа жауап түрінде ұсыныңыз.
Бекіту: Венн диаграммасы (салыстыру)
Қазақ хандығының басқару жүйесін Қазақстан Республикасының басқару құрылымымен салыстырыңыз.
Қазақ хандығы
- Хандық
- Жүз
- Ұлыс
- Арыс
- Ру
- Ата-аймақ
- Ауыл
Қазақстан Республикасы
- Республика
- Облыс
- Аудан
- Ауыл
Ой дамыту
Қазақ халқының XV ғасырдың соңындағы қоныстану аумағын картаға түсіріп, қысқаша сипаттама беріңіз (топтық жұмыс, кеспе қағаз).
Қорытынды сұрақ
«Ханның жақсы болмағы — Қарашаның елдігі. Қараша халқы сыйласа, алтыннан болар белдігі»
Хан мен Президент қандай болуы керек? Оқушылар өз пікірін төмендегі ұғымдар арқылы дәлелдейді: әділ, сыйлы, өнегелі, іскер, саясаткер.
Үй тапсырмасы және бағалау
Үй тапсырмасы
- Жалпы тақырыпты оқу.
- Қосымша: «Көшпенділер» тақырыбын оқу.
- Міндетті: «Бірлік бар жерде — тірлік бар» тақырыбында эссе жазу.
Бағалау
Оқушылардың жауаптары, карта және топтық жұмыс нәтижелері, дәлел келтіруі мен талдау сапасы бойынша бағаланады.