Қаңлыдан өзге хан болмас
Бірлік пен халықтың айбыны
Халықтың күші — бірлікте. Халықтың үні зеңбіректің дүмпуінен де күштірек. Халық та, жер секілді, кәрілікті білмейді: жол жолмен қосылса, халық халықпен қосылады.
Халық халыққа жау емес. «Су жүрген жер — береке, ел жүрген жер — мереке» деген сөздің өзегі — ынтымақ пен ортақ игілік. Халыққа қарсы жүру — ағысқа қарсы жүзумен бірдей.
Қысқа түйін
- Көптің қолы көкке жетеді: ортақ іске жұмылған елдің қуаты артады.
- Халыққа қарсы жүру — ағысқа қарсы жүзу: қоғамның табиғи бағытына қайшы келу ауыр.
- Халықтың құшағы кең: бірлік пен бауырмалдық — елдің тірегі.
Әділ өлшем: халық және еңбек
«Халық — қазы, еңбек — таразы» — әділдіктің екі тірегін қатар қояды. Халықтың сыны қатесіз: көптің көзі қырағы, көптің талабы — тәртіп.
Халық сүймесе — жол тар; халық сүйсе — суға батпас, отқа күймес. Сондықтан халықтан бөлінген қараң қалады: халық түзетпегенді қалып та түзетпейді.
Сөздің салмағы
Халық айтпайды; айтса — қалт айтпайды. Бұл — көптің тәжірибесі сүзген нақылдың дәлдігі.
Қаһар мен қайрат
Халық қаһары қамал бұзады: әділет тапталса, елдің ашуы — тоқтаусыз күш.
Ел қадірі — іс түскенде
«Ел жаусыз болмас, жер таусыз болмас» — өмірдің заңдылығы. Ал ел-жұрттың қадірін іс түскенде білесің; сары тонның қадірін қыс түскенде білесің.
Толған ел тарихын тасқа жазады, тозған ел тарихын жаспен жазады. Шетте жүрсең тарығасың, өз еліңді сағынасың. Іргесі берік елді жау алмас, дауысы бір елді дау алмас.
Еске салу
Құдайдың қарғысына ұшырасаң да, халықтың қарғысына ұшырама: халықтың назасы — ауыр, халықтың батасы — қуатты.
Халықтың мінезі: мейірім де, талап та бар
Халық ханға бағынғанда — бала, ашуланғанда — әке. Халықтан аспа, жамандыққа баспа: көптің алдында тәкаппарлық жүрмейді. Халық аузына қақпақ қою мүмкін емес.
Халық көздегенді ғана емес, көңілдегіні де көреді. Халыққа түзелмеген — қалыпқа да түзелмейді. Халықты дана қосады, әйел мен ерді бала қосады.
Өсер халықтың арманы көп, өшер халықтың жанжалы көп. Қатардан ассаң да, халықтан асып болмайды.
Тірек болатын үш құндылық
Ар-намыс
Атыңнан айырылсаң да, ер-тоқымыңнан айырылма: ұстаным — адамның сүйеніші.
Береке
Қатыныңнан айырылсаң да, қазан-ошағыңнан айырылма: шаңырақтың берекесі — елдің ырысы.
Елдік
Қазан-ошағыңнан айырылсаң да, халқыңнан айырылма: халық — түп тамыр.
Тамыр мен таным: қазақтың сөз өрнегі
«Айна айна емес — халық айна» дейді дана сөз. Өз халқының қарғысын алған, өзге халықтың алғысын да ала бермейді. «Қарға тамырлы қазақ» — туыстық пен байланысқа бай ұғым.
Қазақ ауылын қарайлас деп біледі, шерудің соңын орайлас деп біледі. «Қазақ десең — өзіңе тиеді» деген емеурін де бар: сөз — жауапкершілік.
«Қазақ, қырғыз — бір туған» деген жақындық та айтылады. Сондай-ақ ру-тайпаға қатысты нақылдар да көп: Ұлы жүзге — қауға, Орта жүзге — қамшы, Кіші жүзге — найза деп, әрқайсына лайық міндет пен мінез телінеді.
Көрші мен қарым-қатынас туралы ескі ескертпелер
Редакциялық ескерту
Төмендегі кейбір мәтелдер өз дәуірінің тұрмыс-түсінігімен байланысты және бүгінгі құндылықтармен қабыса бермеуі мүмкін. Дегенмен олар тарихи мәтін ретінде халық санасындағы сақтық, күдік, тәжірибе секілді қабаттарды көрсетеді.
Кей нақылдар көрші жұртпен арадағы сақтықты сөз етеді: «Орыспен жолдас болсаң, жаныңда айбалтаң болсын» тәрізді тіркестер немесе «Қара қытай қаптаса, сары орыс өз әкеңдей көрінер» деген салыстырулар — қауіп-қатер кезеңдерінің ізі.
Тағы бір бөлігі өзара айырмашылықты тұрмыс арқылы бейнелейді: «Өзбектің кигенін ал, қазақтың мінгенін ал» сияқты тіркестер — шаруашылық пен әдеттің белгісі ретінде айтылған.
Қорытынды ой
Ел иесі құт болса, халық ала болмайды. Жауыңды басындырма, халқыңды ашындырма: ел ішінің бірлігі бұзылса, сыртқы күштің де ықпалы артады.
Құдай қарғысынан халық қарғысы қапалы. Ал «халқым» дегенді Құдай да қолдайды: халыққа қызмет — ең биік аманат.