Музыкалық сауаттандыру
Терме мен жыраулық дәстүр: басты қағидалар және дамыту жолдары
«Өнер алды — қызыл тіл» деген ұғым көшпенді жұрттың сөз өнеріне айрықша мән бергенін көрсетеді. Қазақ даласын аралаған араб географтары, шетел саяхатшылары мен ғалымдары да халықтың ақынжандылығын, сөз қадірін биік қоятынын ертеден жазып қалдырған.
Атадан балаға ауызша тараған дала тарихы, әдебиетіміздің негізін құраған ауыз әдебиеті үлгілері, шежіре-жырлар мен тарихи дастандардың бүгінге жетуі — сөз өнерінің қадір-қасиетінің айғағы. Бұл ауыр жүкті арқалаған көрнекті өкілдердің бірі — жыраулар.
Жырау кім?
- Музыкант: композитор әрі шебер орындаушы.
- Ақпа ақын, импровизатор: жырды өз жанынан шығарып айтатын өнер иесі.
- Ойшыл, қоғам қайраткері: қоғамдық пікірге ықпал еткен рухани көшбасшы.
- Көріпкел, қолбасшы-батыр: заманына қарай елдік мүддені қорғаған тұлға.
«Жырау» атауы жыр сөзінен тарайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында жыраулардың сөзіне хандар мен ел билеушілері де құлақ асып, пікірін ескерген.
Жыраулық поэзияның тарихи өрісі
Жыраулық қызмет көшпелілер арасында сақ, ғұн дәуірлерінен-ақ жоғары бағаланған. Ал жыраулық поэзия XV–XVIII ғасырлардан бастап қазақтың төл мәдениетінде кең өріс ала бастады.
Жыраулар көшінің белгілі өкілдері
Қорқыт, Қазтуған, Асан қайғы, Шалкиіз, Жиембет, Марғасқа, Ақтамберді, Үмбетей, Бұқар жырау, Шал ақын және басқа да тұлғалар.
Жыраулар толғауларында халықтың нәзік сырын, келер ұрпаққа өсиетін, мұң-мұқтажын, қуаныш-сүйінішін, қайғы-қасіретін кең тыныспен ашып көрсете білді. Жырау қиялының ұшқырлығы мен суреттеу тәсілдерінің байлығы орта ғасырларда қазақ ақындық өнерінің биік деңгейін танытады.
Дала жыр-дастандары неге құнды?
Дала жыр-дастандарының құндылығы — қарапайым да ұғымды шынайылығында, өмірден алшақтамайтын нақтылығында. Сол себепті халық тарихи жыр-дастандарды ерекше қастерлейді.
Ауызша тараған мұра
Жазбасыз, баспасыз-ақ ұлан-ғайыр даланың бір шетінен екінші шетіне жетіп, ғасырлар бойы жадыда сақталуы — суырыпсалма қабілеттің дәлелі.
Синкретті өнер
Жырда тарих та, өнеге де, батырлық та, махаббат та, қанағат пен парасат та қатар өріледі.
Сыр бойы жыраулық дәстүрі: мектептер және жанрлар
Сыр бойы жыраулық дәстүрі бірнеше мектепке бөлінеді. Әрқайсысының орындаушылық мәнері, мақамдық өрнегі мен репертуарлық ерекшелігі бар.
Мектептер
- Арал
- Қазалы – Нұртуған мектебі
- Қармақшы
- Жалағаш
- Тереңөзек – Кете дәстүрі
- Шиелі
- Жаңақорған – Нартай мектебі
Жанрлық түрлер
Терме, арнау, рубай, төрттаған, мысал, хикая, дастан, эпос, өсиет, назым, хат өлең, толғау.
Музыкалық құрылым
Мақам, иірім, қайырым. Әуендік-орындаушылық нақыштар: фаршлаг, мелизм, трель және басқа өрнектер.
Сыр бойының жыраулық дәстүрін зерттеп, нотаға түсіріп жүрген азаматтар қатарында Төлепберген Тоғжанов пен Ерболат Мұстафаевты ерекше атап өтуге болады. Дәстүр жалғастығына өлшеусіз еңбек сіңірген ғалымдарымыз — Ә. Марғұлан, Ә. Қоңыратпаев, М. Байділдаев.
Мақамды нотаға түсіру: неге қажет, неге қиын?
«Мақам сазды нотаға түсіру кімге керек?» деген сұрақ жиі туады. Қазақ музыкасы еуропалық нота жүйесінің ауқымына толық сыймайтыны рас. Дегенмен өзіміздің толыққанды төл музыкалық жазу жүйеміз жоқ жағдайда, бар мұраны тек ауызша сақтауға сүйену — үлкен тәуекел.
Ақселеу Сейдімбековтің ойы осыны нақтылай түседі: күйлерді нотаға түсіру — мың жылдан астам тарихы бар киелі өнерді сақтаудың, танудың және текті мәдениетті алыс-жақынға танытудың бір кепілі.
Негізгі қиындық
Мақамның бояуы, иірімі, микротербелісі мен орындаушылық мәнерін қағазға дәл түсіру өте күрделі.
Зерттеудің өзектілігі
Көп мақам жүйелі зерттелмей қалды: уақытында жинақталмауы, ел аралап жазып алатын жанашырлардың аздығы, орындаушылық күрделілік әсер етті.
Нотаға түсіруші маманға қойылатын талаптар
- 1 Сыр өңірінің табиғи-мәдени ортасын іштен таныған, сол топырақта өскен жан болуы.
- 2 Бесік жырынан бастап мақам-сазды естіп, жыршы-термеші мен күйшіні көріп өскен, «құйма құлақ» болуы.
- 3 Қазақ тілін табиғи ортада меңгерген, мектепті қазақша бітірген болуы.
- 4 Ертегі, дастан сияқты эпикалық мәтіндермен ерте жастан таныс болуы.
- 5 Музыкалық сауаты болуы.
- 6 Домбыраны меңгерген болуы.
Бұл ойды Е. Мұстафаев та айқын айтып, осындай талапқа сай ұрпақ тәрбиелеу — өнер мен мәдениеттің мәртебесін көтеретін зиялы буын қалыптастыруға бастайтынын көрсетеді.
Арал–Қазалы мақамдарының болмысы
Қоршаған орта адамның үн мәнеріне де ықпал етеді. Арал мен Қазалы өңірінің мақам-сазы теңіз тереңіндей тылсым, Сырдың ағысындай жігерлі, аққу-қаздың үніндей ашық деп сипатталуы да табиғат әсерімен сабақтас.
Орындаушылық ерекшелік
Жыр бастау кіріспелері жеңіл таңдауға болғанымен, орындауға қиын штрихтар мен қағыстарға бай. Триольдар, он алтылықтар, кездейсоқ белгілер (#, b) жиі ұшырасып, әуезге ерекше өң береді.
Трель және бояу
Арал–Қазалы жырауларында өте майда діріл — трель байқалады. Жарты тон көлеміндегі осы нәзік трель әр дыбысты «сәулелендіріп», мақамның сырын толық ашады.
Бір мақамды бірнеше орындаушыдан тыңдасаңыз, негізгі әуен алшақтамайды, бірақ иірім-қайырым әртүрлі болады. Бұл орындаушы мүмкіндігіне, дауыс бояуына және демнің жетуіне байланысты. Сондықтан мақамды тек нотаға сүйеніп айтқызу кейде табиғи бояуды көмескілетуі мүмкін.
Терме үйрету тәжірибесі: бүгінгі қажеттілік
Қазіргі таңда терме үйретудің қыр-сырын жүйелі меңгертетін оқу құралы аз. Терме класы 2003 жылы ашылғаннан бері түрлі қиындықтар болды. Көп оқу орындарында жыр «құйма құлақтық» әдіспен үйретіледі, алайда бұл тәсіл музыка мектебіндегі емтихан жүйесіне әрдайым үйлесе бермейді. Сондықтан жаңаша бағыт-бағдар қажет болды.
Негізгі мақсат
Мақсат — бәрін міндетті түрде жыраулық жолға түсіру емес. Ең маңыздысы: дәстүрді түсініп тыңдайтын, сөз құдіретін сезінетін, қастер тұтатын тыңдарман мен азамат тәрбиелеу.
Терме класының оқу-әдістемелік бағыттары
- 1. Оқу әдістемесін бөлімдерге жүйелеу.
- 2. Нота сауаттылығымен тұрақты жұмыс.
- 3. Аспапты дұрыс ұстау, еркін ойнауға машықтандыру.
- 4. Этюд пен күйлерді үйрету (емтиханда міндетті).
- 5. Дауысқа жұмыс: таза интонация, распевка, артикуляция.
- 6. Сахна мәдениеті.
- 7. Домбыра мен дауысты үйлестіруде ыждағаттылық.
- 8. Мәтін мағынасы, астарлы сөздерді ажыратып түсіндіру.
- 9. Оқушыны жеке тұлға ретінде қалыптастыру.
Музыкалық сауаттылық — өзек. Жыр-термені нотаға түсіріп, сабақта қолдану тәжірибемде тиімді болды. Оқушының ауыз аппараты мен дикциясы да шешуші рөл атқарады: 42 әріптің дыбысталуын түзетуге арналған жаттығулар, айнамен жұмыс, үздіксіз дайындық нақты нәтиже береді.
Оқу динамикасы (тәжірибеден)
Бірінші кезең
1-сынып оқушылары қысқы емтиханға дейін көбірек қиналады: нота, аспап, негізгі қағыс, алғашқы әуен дағдылары қалыптасады.
Емтиханға дейінгі нәтиже
Қабілеті жоғары оқушы: 2 этюд, 2 күй, 3 терме. Орташа: 1 этюд, 1 күй, 2 терме. Дауыс та арнайы жаттығулармен жетіледі.
Ынта мен ата-ананың қолдауы — тұрақты дайындықтың кепілі. Үздіксіз еңбектену ғана нәтиже береді.
Екі бағытты ұстаным: нота және құйма құлақ
Жоғары оқу орындарында көбіне нотаға сүйеніп оқытылмайды. Сондықтан тәжірибемде екі бағыт қатар жүреді: шығарманың алғашқы бөлімін нотамен меңгертіп, келесі бөлігінде оқушының құйма құлақтық қабілетін дамытып, өз бетімен жұмыс жасауына жағдай жасаймын. Үнтаспа, қазіргі технология және күнделікті орындап көрсету бұл үдерісті жеңілдетеді.
Қорытынды ұстаным
Музыка мектептерінің терме класына арналған әдістемелік құралдар, бағдарламалар мен жоспарлар жеткіліксіз. Дегенмен «жоқ» деп қол қусырып отыруға болмайды. Ұстаздан алған тәлім-тәрбиені, халқымыздың асыл қазынасын, рухани мұраны жас ұрпаққа сүзгіден өткізіп жеткізу — басты міндет.
Жыраулық дәстүрді дамыту — тек орындаушы дайындау емес, ең алдымен тыңдай білетін құлақ, түсіне білетін сана, қастерлей білетін азаматтық қалыптастыру.