Қазақша рефераттар

Хан тағына

Тарих Қазақ хандығы Керей • Жәнібек • Тәуке • Абылай

Қазақ хандығының құрылуы және қазақ хандары

Бұл материал сабақтың мазмұнын жинақтап, негізгі ұғымдарды айқындайды: Қазақ хандығының құрылу алғышарттары, Керей мен Жәнібектің тарихи қадамы, сондай-ақ Тәуке мен Абылай хан дәуірлеріндегі мемлекеттік басқару мен саясаттың өзегі.

Негізгі идея

Қазақ хандығы жаулап алушылық соғыстардың нәтижесінде емес, халықтың ғасырлар бойы аңсаған дербестікке ұмтылысы мен ру-тайпалардың тарихи туыстастығы негізінде қалыптасты.

Оқу фокусы

Саяси дағдарыстар, көші-қон тәртібінің бұзылуы, ішкі тартыстар және сыртқы қауіптердің қоғамды бірігуге итермелегенін түсіндіру.

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Қазақ хандығының құрылу тарихын таныстыру; алғашқы дербес қазақ мемлекетінің халықтың тарихи арман-тілегі мен өзара жақындығы нәтижесінде дүниеге келгенін ұғындыру; Абылай мен Тәуке ханның билік саясатына түсінік беру.

Тәрбиелік

Қазақ мемлекеттілігінің негізін қалаған қайраткерлердің еңбегін бағалай білуге тәрбиелеу; өз елінің тарихына және ел үшін қызмет еткен тұлғаларға құрмет сезімін қалыптастыру.

Дамытушылық

Картамен жұмыс істеуге, дерекпен ой қорытуға, өз бетінше тұжырым жасауға және ізденіске дағдыландыру; ойлау қабілетін дамыту.

Құрылу алғышарттары: тарихи жағдай және қоғамдағы дағдарыс

Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен басты шарттардың бірі — Әбілхайыр хандығындағы ру-тайпалардың саяси ахуалы еді. Шаруашылық өмірдегі дағдарыстар, хан әулеті арасындағы билікке талас, ойрат тайпаларымен соғыстардағы сәтсіздіктер халық наразылығының күшеюіне әкелді.

Бұған қоса, феодалдық езгі мен қанау қарапайым халықты ауыр күйзеліске ұшыратты. Көші-қон тәртібі жиі бұзылып, ел тыныш, бейбіт өмірге ұмтылды. Осындай тарихи сәтте Керей мен Жәнібек сұлтандар жағдайды дер кезінде пайымдап, елдіктің негізін қалауға бағытталған шешім қабылдады.

Наразылықты күшейткен факторлар

  • Саяси тұрақсыздық және билік үшін талас
  • Шаруашылық дағдарысы
  • Ойраттармен соғыстардағы жеңілістер
  • Қанау мен көші-қон тәртібінің бұзылуы
  • Халықтың бейбіт өмірге сұранысы

Көштің бағыты

Керей мен Жәнібек Әбілхайыр үстемдігіне қарсы тұрған қазақ тайпаларын бастап, Қазақ хандығының болашақ негізін қалау үшін Батыс Жетісуға бет алды.

Қазақ хандығының құрылуы: Шу бойы және Қозыбасы

Моғолстанмен байланыс

Моғолстан ханы Есенбұға Керей мен Жәнібекті Әбілхайырға қарсы саяси тірек ретінде пайдалануды көздеп, оларды құшақ жая қарсы алды. Сұлтандарға Шу өзені бойынан қоныс бөліп берілді.

Негізгі дерек: 1465–1466 жылдары Қозыбасыда Қазақ хандығы құрылды.

Алғашқы билік және легитимдік

Жаңадан құрылған хандықтың тағына Шыңғыс хан ұрпақтары болғандықтан, Керей мен Жәнібектің екеуінің де отыруға құқы бар еді. Дәстүр бойынша жасы үлкендігі ескеріліп, хан тағына Керей отырды, ал Жәнібек оның ақылдасар тірегі болды.

Хан

Керей

Тірек

Жәнібек

XVI–XVII ғасырлар: қоғамдық жағдайға шолу

Қазақ мемлекетінің XVI–XVII ғасырлардағы әлеуметтік-экономикалық жағдайы салыстырмалы түрде тұрақты болды. Бұл кезеңде басқару жүйесі мен дәстүрлі құқықтық нормалар қалыптасып, шаруашылықтың негізгі сипаты айқындалды.

Мемлекеттік құрылым және шаруашылық негізі

Басқарудың 7 сатысы

Қазақ хандығының басқару құрылымы дәстүрлі иерархия арқылы жүйеленді:

  1. Ауыл

    Басқарушы: ауылбасы

    1

  2. Ата-аймақ

    Басқарушы: ақсақал

    2

  3. Ру

    Басқарушы: рубасы

    3

  4. Арыс

    Басқарушы: би

    4

  5. Ұлыс

    Басқарушы: сұлтан

    5

  6. Жүз

    Басқарушы: хан

    6

  7. Хандық

    Басқарушы: қаған

    7

Шаруашылықтың тірегі

Қазақ хандығындағы шаруашылықтың негізгі саласы — көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы.

Көшпелі үлгі

Маусымдық қоныс ауыстыру арқылы малды табиғи жайылыммен қамтамасыз ету.

Жартылай көшпелі үлгі

Қыстау-тұрақ пен жазғы жайылымды үйлестірген аралас шаруашылық.

Сабақтың ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушыларды түгендеу
  • Зейінді сабаққа шоғырландыру

Тәуке хан: бірлік саясаты және құқықтық жүйе

Биліктің мақсаты

1680–1715 жылдары хан тағына Тәуке отырды. Ол ішкі талас-тартыс пен бытыраңқылықты азайтып, хандықты бір орталыққа бағындыруға күш салды.

Негізгі мұра: «Жеті жарғы» — дәстүрлі құқық нормаларын жүйелеген заңдар жинағы.

Тәуке хан туралы сипаттама

  • Дипломат, данышпан қолбасшы
  • Ұлт бірлігі мен жер тұтастығын сақтауға күш жұмсаған мемлекеттік тұлға

Әдеби-тарихи дәйексөздер

Әділ хан аз болды Назардайын,
Алашқа Есімханның жолы дайын,
Тәукедей данышпан хан құрған екен,
Басында Құлтөбенің Құрылтайын.
М. Жұмабаев, «Түркістан»
Шығайдан соң орнына Тәуке қалды,
Кезінде Әз-Тәуке деп атақ алды,
Қазыбек, Төле, Әйтеке ақылшы боп,
Дейтұғын Жеті жарғы заң шығарды.
Қожаберген жырау

Сондай-ақ Қ. Байболұлының «Төле бидің тарихы» дастанында «Жеті жарғы» туралы айтылады.

Даталармен жұмыс (Тәуке хан)

  • XVII–XVIII ғғ. — «Жеті жарғы» қабылданды
  • 1687–1688 жж. — Орта Азиямен сауда дамыды
  • 1686–1693 жж. — орыс-қазақ қатынастары дамыды
  • 1718 ж. — Тәуке хан қайтыс болды

Абылай хан: қолбасшылық, дипломатия және тарихи жад

Тұлғалық қыры

Абылай хан (1771–1781) — қоғам қайраткері, қолбасшы әрі дарынды саясаткер. Ол күрделі халықаралық жағдайда ел мүддесін дипломатиялық жолмен қорғауға ұмтылды, азаттық идеясын саяси бағдарға айналдырды.

Абылай хан туралы сипаттама

  • Ұстамды, қарсыласына қатал, досына адал
  • Қаһарлы қолбасшы, беделді мемлекет қайраткері

Даталармен жұмыс (Абылай хан)

  • 1711 — Абылайдың туған жылы
  • 1742 — Жоңғарларға тұтқынға түсуі
  • 1771 — хан сайлануы
  • 1757–1777 — Пекинге 10 елшілік жіберуі

Мәдени мұра: Абылайдың күйлері

Деректерде Абылайдың күйші болғаны да айтылады. Танымал күйлер ретінде мыналар аталады:

  • Ақ толқын
  • Дүние қалды
  • Қайрат елім
  • Қоржын қақпай
  • Майда жел
  • Сары бура

Тарихи жад және ескерткіштер

Абылай ханға арналған ескерткіштер Астанада, Алматыда және Қарағандыда орналасқан. Түркістан қаласында 2000 жылы Абылай хан басына қойылған құлпытасқа М. Жұмабаевтың өлең жолдары қашалған.

Қиын күн туған алаш басына,
Шұбыртып жапанның сар даласына.
Күндерде сонау – қара топсыраң ел,
Сол күнде ел қорғаған Абылайдың
Қылсаң да аз қанша тәуеп моласына.
М. Жұмабаев

Абылайдың «үш арманы» (аңыз-дерек)

  1. 1) Соғыс жағдайында қан төгіс көп болды: «Мен төкпесем, дұшпан менің қанымды төгетін еді».
  2. 2) Халықтың тұрмысын жақсартуға арналған қала-кенд салдыру ісін толық жүзеге асыра алмадым.
  3. 3) Елдің басы толық біріге қоймады, алауыздықтың ізі сақталды.

Практикалық бөлім: карта, рөлдік ойын және тапсырмалар

Картамен жұмыс

  1. Қазақ хандығының қай жерде және қашан құрылғанын көрсету.
  2. Керей мен Жәнібек сұлтандардың хандық шекарасын қай бағытта кеңейтуді мақсат еткенін талдау.

«Тарихи үйірме» рөлдік ойыны

Сынып екі топқа бөлінеді: 1-топ — Тәуке хан, 2-топ — Абылай хан. Әр оқушы белгілі бір рөл атқарады.

Рөлдер

  • Реттеуші — ұйымдастырады, сөз кезегін береді
  • Баяндаушы — топ талқысын қорытындылап ұсынады
  • Бейнелеуші — хан бейнесін суреттеп, мінездеме береді
  • Сұрақ қоюшы — талқылауды сұрақтармен тереңдетеді
  • Із қуушы — даталармен жұмыс істейді
  • Дәнекер — қазіргі өмірмен байланыстырады (ескерткіш, кітап)
  • Іздеуші — қосымша дерек, қызықты мәлімет келтіреді
  • Жазушы — ханға арнап өлең шығарады
  • Сілтеме жасаушы — қызықтырған оқиғаларды баяндайды
  • Сөз тапқыш — мақал-мәтел, нақыл сөздер келтіреді

Топтық мінездеме

Абылай хан тобы

Ұстамды, жауына қатал, досына адал, қаһарлы қолбасшы.

Тәуке хан тобы

Дипломат, данышпан қолбасшы, бірлік пен тұтастықты сақтауға күш салған ірі мемлекет қайраткері.

Сұрақтар (Абылай хан тобы)

  1. Абылай ханның ата-тегін ата.
  2. Абылай ханның XVIII ғасырдағы мемлекет қайраткері әрі дипломат екенін қалай дәлелдеуге болады?
  3. Әбілхайыр хан билігінің әлсіреуінің басты себебі не?
  4. Қазақ тайпалары Әбілхайыр ханға неліктен наразы болды?
  5. Есенбұға хан Жәнібек пен Керейге қай өңірден қоныс бөліп берді?

Сұрақтар (Тәуке хан тобы)

  1. «Жеті жарғы» қандай заңдар жинағы?
  2. «Жеті жарғы» неше тараудан тұрады?
  3. Ұрлық жасағандарға қандай жаза қолданылған?
  4. Есенбұға хан Керей мен Жәнібекті не себептен құшақ жая қарсы алды?
  5. Керей мен Жәнібектің туыстық жақындығы қандай?
  6. Қазақ хандығындағы шаруашылықтың негізгі саласы қандай болды?
  7. Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюының тарихи маңызы неде?

Сөзжұмбақ (қайталау)

  1. Абылай хан қазақтың қандай мемлекеттігін сақтауды көздеді? (Алаш)
  2. Орта жүз ханы: Әбілмәмбет
  3. Үш жүздің өкілдері қол қойған тау: Ұлытау
  4. Қазақтың соңғы ханы: Уәлихан
  5. Үш жүздің бірі: Орта
  6. Қазақстандағы өзен: Жайық

Анаграммалар

анх, баыалй, әуек, натсул, кейер, аыср, кылса, нғсыыш

Тарихи сынақ хат (бос орындарды толтыру)

Қазақ хандығының құрылуына себеп болған басты шарттардың бірі — ____________ хандығындағы ру-тайпалардың саяси жағдайы, олардың шаруашылық өміріндегі дағдарыстар, ____________ ұрпақтарының билік үшін таласы. ____________ сұлтандар қазақ тайпаларын бастап, қазақ хандығының болашақ негізін салуға Батыс ____________ көш бастады. Моғолстан ханы ____________ Керей мен Жәнібекке ____________ өзенінің бойынан қоныс бөліп берді. ____________ жылдары Қазақ хандығы құрылды. Хан тағына ____________ отырды. Қазақ хандығының құрылымы ____________ сатыдан қаланды. Қазақ хандығындағы шаруашылықтың негізгі саласы — ____________ шаруашылығы.

Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы

Қорытындылау

Сабақты меңгеру деңгейін анықтау үшін «шығу парағы» қолданылады: әр оқушы бүгінгі тақырыптан түсінгенін қысқаша жазып, сыныптағы конвертке тапсырады.

Бағалау

Белсенділігі мен тапсырмаларды орындауына қарай жеңімпаздар анықталып, бағалар қойылады.

Үй тапсырмасы

«Егер мен хан болсам…» тақырыбында ой-толғау жазу.