Қазақ халқының баспаналары

Сабақ тақырыбы: §46–47 Қазақ халқының мәдениеті

Сабақтың мақсаты

Білімділік: оқушыларды қазақ мәдениетінің түрлерімен таныстыру, материалдық мәдениет туралы мағлұмат беру және оның өшпес құндылық екенін ұғындыру.
Дамытушылық: материалдық мәдениет туралы түсініктерін кеңейту, мәдениетті жан-жақты қырынан тануға көмектесу, «материалдық мұражайға саяхат» арқылы білімін жүйелеу және өз көзқарасын қалыптастыру.
Тәрбиелік: қазақ халқының бай мәдениетіне қызығушылығын арттыру, эстетикалық тәрбие беру.

Ұйымдастыру және ресурстар

Көрнекілігі: флипчарт, үйлестірмелі суреттер
Сабақ түрі: саяхат сабақ
Әдістері: баяндау, сұрақ-жауап, тапсырмалар

Сабақ құрылымы

I Ұйымдастыру кезеңі
II Үй тапсырмасын сұрау
III Жаңа сабақ: «мұражайға саяхат»
IV Бекіту тапсырмалары
V Рефлексия, үй жұмысы, бағалау

Үй тапсырмасын тексеру

Өткен тақырып бойынша білімді сұрақ-жауап арқылы жүйелейміз және қысқа тапсырмалар орындаймыз.

Сұрақтар

Жартылай көшпелі мал шаруашылығы дегенді қалай түсінесің?
Егіншілікпен айналысатын аймақтарды ата.
XVI ғасырдың соңындағы Қазақ хандығының астанасы қай қала болды?
Маусымдық көшіп-қонудың қандай пайдасы бар?
Қазақ қыстауларының тарихи маңызы неде?
Көктеу, күзеу және жайлаудың айырмашылығын түсіндір.
Қазақтар егін шаруашылығымен көбіне қай өңірлерде айналысқан?
Қазақ халқында қолөнердің қандай түрлері болған?
Қазақ қалаларының әлсіреу себептерін ата.
Маусымдық көші-қон қанша мезгілге бөлінеді?

Кесте тапсырмасы (сәйкестендіру)

Дұрыс жауаптарды тиісті ұяшықтарға орналастырыңдар.

Жұт дегеніміз не?
Қыстау мен көктеудің арасы шамамен қанша шақырым болған?
Оңтүстік Қазақстандағы ортағасырлық қалалар қай ғасырдан бастап Қазақ хандығына қарай бастады?
Сығанақ қаласы қай ғасырларда қыпшақтардың орталығы болған?
Түркістан қаласы қай ғасырдың соңында Қазақ хандығының астанасы болды?

Жаңа сабақ: «Қазақ халқының мәдениеті» мұражайына саяхат

Бүгін біз мәдениеттің негізгі қырларын мұражай залдары арқылы танып-білеміз. «Қазақ халқының мұражайына қош келдіңіздер!»

Экспозиция залдары

1-зал

Қазақ халқының баспаналары

2-зал

Ұлттық киімдер

3-зал

Ұлттық қолөнер

4-зал

Ауыз әдебиеті

5-зал

Қазақстан жеріндегі ислам

1-зал. Қазақ халқының баспаналары

Киіз үй — көшпелі халықтардың қысы-жазы тұруына ыңғайлы, төзімді әрі жинақы баспанасы. Ол тез құрылады, тез жиналады, көлемі мен сыртқы келбеті әртүрлі болады.

Тұрғын үй түрлері

Жазғы тұрғын үй: жеңіл киіз үйлер.
Қысқы тұрғын үй: жер үй (шымнан, балшықтан немесе тастан салынған жылы үй).

Жазғы үйдің екі үлгісі

1 Кәдімгі киіз үй
2 Арба үстіне орнатылған жылжымалы үй — күйме

Киіз үйдің сүйегі (қаңқасы)

кереге уық шаңырақ есік

Киіз үйдің негізгі түрлері

Орда

Салтанатты жиындарға арналған, елдік мәселе шешілетін қадірлі үй.
Алтын орда (30 қанат)

Ханның мәжіліс ордасы.
Алтын үзік (24 қанат)

Аса мәртебелі хан отбасы тұратын үй.
Ақ шаңқан (12–18 қанат)

Ел ағалары, бай-би тұратын киіз үйлер.
Ақ үй (6 қанат)

Дәулетті адамдар үйі.
Боз үй, қоңыр үй (4–5 қанат)

Орташа дәулетті адамдар тұратын үй.
Қараша үй

Кедей отбасы үйі.
Отау

Жас жұбайлардың үйі.

2-зал. Қазақ халқының ұлттық киімдері

Бүгінде ұлттық киім үлгілері заманауи стильмен үндесіп, қайта жаңғырып, әлемдік деңгейде таныстырылып келеді. Қазақ киімі маусымға, жасқа, әлеуметтік жағдайға және салт-дәстүрге қарай түрленген.

Ерлер киімі

Көктем-жазда көйлек сыртынан бешпент, қамзол немесе шапан киген.
Қыста қалың матамен тысталған кең күпі, тон, құлын терісінен тігілген жағалы жарғақ шекпен киген.
Қой терісінен түгін ішіне қаратып тігілген шалбар қолданылған.
Бас киім: қыста тымақ (елтірі, түлкі және басқа аң терілерінен), жазда жұқа киіз қалпақ.
Аяқ киім: қонышы тізеден жоғары саптама (шоқайма) етік, сондай-ақ жұмсақ мәсі.

Әйелдер киімі

Киімдері мата, жібек, мақпалдан тігілген; көйлек үлгілері алуан түрлі болған.
Бойжеткен қыздар үкі тағып, бағалы аң терісімен көмкерілген әсем бөрік киген.
Жас келіндер сәукеле киген, кейін сәукеленің орнына желек жамылған.
30–40 жастағы әйелдер кестеленген кимешек киген.
Орта жаста жаулық, егде тартқанда күндік деп аталатын бас киім қолданылған.

3-зал. Ұлттық қолөнер

Қазақ қолөнері — ежелгі ру-тайпалар дәуірінен жалғасқан дәстүрлі өнер. Халық тұрмысқа қажетті көптеген бұйымды өз қолымен жасап, шеберлікті ұрпақтан ұрпаққа жеткізді.

Қолөнер салалары

үй ішілік өнер ұсталық зергерлік өрімшілік көншілік тігіншілік етікшілік

Музыкалық аспап жасау

Шеберлер домбыра, қобыз сияқты аспаптарды жасаған.

Зергерлік өнер

Зергерлік іс ерекше жоғары бағаланды: сақина, сырға, білезік, шолпы сияқты әшекейлер жасалды.

Тоқымашылық және киіз басу

Өрнектеп ши тоқу, кілем мен алаша тоқу, ою-өрнекті текемет басу кең тарады.

Тері ыдыстар

Мал шаруашылығына байланысты теріден жасалған ыдыстар қолданылды: қымыз ашытатын саба, мес, торсық.

4-зал. Қазақ халқының ауыз әдебиеті

Ауыз әдебиеті — халықтың рухани дүниесінің ең бай салаларының бірі. Ол халықтың ой-санасының өсуін, дүниетанымын, арман-тілегін, қуанышы мен қайғысын көркем тіл арқылы жеткізді.

Негізгі жанрлар

аңыз-әңгімелер
батырлық жырлар
ғашықтық (лиро-эпостық) жырлар
мақал-мәтелдер
жұмбақтар
ғұрыптық өлең-жырлар

Ғұрыптық жырлар

Тұрмыс-салтпен байланысты жырлар кең тараған: бала дүниеге келгенде, қыз ұзатып, келін түсіргенде айтылатын жар-жар, беташар, сыңсу; адам қайтыс болғанда айтылатын жоқтау.

Батырлар жыры

Батырлар жыры — елін сыртқы жаудан қорғаған батырлардың ерлігін суреттейтін дастандар. Мысалдар: Ер Тарғын, Қамбар, Алпамыс, Ер Қосай, Телағыс.

Лиро-эпостық (ғашықтық) жырлар

Негізгі тақырып — сүйіспеншілік және өз бақыты үшін күрес. Бұл жырларда халықтың тұрмысы, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі кең көрініс табады: Қозы Көрпеш – Баян сұлу, Айман – Шолпан, Қыз Жібек.

5-зал. Қазақстан жеріндегі ислам діні

Таралуы мен орнығуы

Қазақтар XVI–XVII ғасырларда ресми түрде ислам дінін ұстанды. Дінді таратуда Түркістан, Бұхара, Хорезм және Астрахан дінбасыларының ықпалы болды. Ислам әсіресе Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда берік орнықты.

Тарихи деректер

Түрік ғалымы Сейфи: қазақтар арасында исламды ұстанушылар саны 200 мыңнан асады деп көрсеткен.
1558–1560 жылдары Қазақстанда болған ағылшын көпесі А. Дженкинсон қазақтарды исламға сенетін халық ретінде сипаттаған.

Дәстүр мен ғұрыпқа әсері

Ислам діні мәйітті арулап жууды, жаназа шығаруды және бетін Меккеге қаратып жерлеуді талап етті. Зират құрылысы марқұмның әлеуметтік жағдайын білдіретін: ауқаттылар күйдірілген кірпіштен өрнектелген мазарларға жерленді. Жесір әйел бір жыл қара жамылып, жыл өткен соң ескерткіш қойылып, ас берілетін болған.

Қорытынды ой

Қазақ халқының мәдениеті ғасырлар қойнауынан жалғасып, қоғам дамуына сай біртіндеп толығып, жетіліп отырды. Материалдық мұра да, рухани құндылық та халықтың тарихы мен болмысын айқындайтын мәңгілік қазына болып қала береді.

Жаңа сабақты бекіту

Практикалық тапсырмалар

1) Киіз үйдің ішкі құрылымын құрастыру.
2) «Орнын тап»: суреттер бойынша сәйкестендіру (ер адамның киімі, қыз баланың киімі).
3) Топтастыру: қолөнер бұйымдарына нелер жатады? (дұрыс жауаптарды ұяшықтарға жазу).

Сұрақтар

A) «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Айман – Шолпан», «Қыз Жібек» қандай дастан түріне жатады?
B) Қазақ халқының ауыз әдебиеті халық арасына қалай тараған?
C) Асан Қайғы, Қара мерген, Құла мерген туралы шығармалар ауыз әдебиетінің қай түріне жатады?

Қосымша

Тарихи диктант
Рефлексия (смайликтермен жұмыс)

Үй тапсырмасы және бағалау

Үй тапсырмасы

Қазақ халқының мәдениеті тақырыбын оқу, түсінік айту.
«Үй жиһаздары» және «Қолөнер бұйымдары» бойынша слайд дайындау.

Бағалау

Оқушылардың жауап беру белсенділігі, тапсырмаларды орындау сапасы және топтық жұмысқа қатысуы бойынша бағаланады.

Назар аударатын өлшемдер

Деректерді дұрыс қолдану
Терминдерді орынды пайдалану
Ойды жүйелі жеткізу

Сабақты аяқтау

Сабақ соңында қысқа кері байланыс алынып, оқу мақсаттарына қаншалықты жеткеніміз сараланады.

Рефлексия сұрақтары

Бүгін қандай жаңа ұғымдармен таныстым?
Қай залдағы мәлімет мен үшін ең әсерлі болды? Неліктен?
Келесі сабақта нені нақтылап білгім келеді?