Зәр шығару мүшелері
Оқу бөлімдерінің қысқаша мазмұны
Бұл бөлімдер 8-сынып биология курсында адам ағзасының қоректену, ас қорыту, зат алмасу және зәр шығару жүйелеріне қатысты маңызды тақырыптарды жүйелейді. Негізгі екпін — жұқпалы аурулардың алдын алу, тағамнан улану кезіндегі алғашқы көмек, қоректік заттар мен витаминдердің рөлі, сондай-ақ бүйрек пен нефрон құрылысының маңызы.
41-тақырып
Асқорыту мүшелерінің жұқпалы аурулары, олардың алдын алу жолдары. Тағамнан улану және алғашқы көмек көрсету шаралары.
42-тақырып
Ағза құрылымын қалпына келтіру, өсу және энергия жинақтау үшін қоректік заттардың маңызы.
43-тақырып
Тамақтану мөлшері және оның ағзаның энергия жұмсау деңгейімен байланысы. Қоректік заттардың энергия сыйымдылығы.
44-тақырып
Витаминдер және олардың маңызы. Майда және суда еритін витаминдер.
45-тақырып
Зәр шығарудың маңызы. Зәр шығару мүшелері. Бүйректің құрылысы және нефрондар.
§48. Асқорыту мүшелерінің жұқпалы аурулары және алдын алу
Сабақтың мақсаты
- Білімділік: асқорыту үдерістерінің реттелуі туралы түсінік қалыптастыру.
- Дамытушылық: есте сақтау және ойлау қабілеттерін дамыту.
- Тәрбиелік: ұқыптылық пен тазалыққа баулу, гигиеналық мәдениетті нығайту.
Сабақтың сипаттамасы
- Түрі: дәстүрлі сабақ.
- Типі: аралас сабақ.
- Әдістері: түсіндірмелі-көрнекілік, нұсқаушы, ойға түрткі сұрақтар, сұрақ-жауап.
- Көрнекілігі: асқорыту жүйесіне қатысты электрондық оқулық материалдары.
Сабақтың барысы (қысқаша)
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу
- Оқушыларды түгендеу
- Сынып тазалығын қадағалау
II. Үй тапсырмасын тексеру
Терминдер мен анықтамаларды сәйкестендіру тапсырмасы арқылы қайталау.
III. Жаңа сабақ
Гастроэнтерология, оның дамуы және асқорыту жүйесі ауруларын зерттеу бағыттары.
Үй тапсырмасын тексеру: сәйкестендіру
Төмендегі кесте асқорыту мүшелері мен ферменттерге қатысты негізгі ұғымдарды олардың қысқаша сипаттамаларымен байланыстырады.
| Ұғым | Сәйкесті сипаттама |
|---|---|
| Асқазан | Пішіні алмұрт тәрізді, сыйымдылығы шамамен 2–3 л. |
| Бауыр | Ірі без; массасы шамамен 1,5 кг. |
| Ұлтабар | Аш ішектің жоғарғы бөлігі. |
| Ұйқыбез | Асқазанның төменгі жағында орналасады; өзегі ұлтабарға ашылады. |
| Аш ішек | Ас қорыту жолының ұзындығы 5–7 м болатын бөлігі. |
| Тоқ ішек | Ұзындығы шамамен 1,5–2 м; бүрлері болмайды. |
| Бүрлер | Аш ішектегі түтік тәрізді өсінділер; жалпы саны шамамен 4 млн. |
| Пепсин | Нәруыздарды пептидтерге дейін ыдыратады. |
| Лизоцим | Бактерицидтік қасиеті бар. |
| Липаза | Майларды глицерин мен май қышқылдарына дейін ыдыратады. |
| Муцин | Тағамды жеңіл сіңірілетін тағам түйіріне айналдырады. |
| Амилаза | Крахмалды мальтозаға дейін ыдыратады. |
Гастроэнтерология: анықтамасы, тарихы және зерттеу бағыттары
Гастроэнтерология (грек. gaster — асқазан, enteron — ішек, logos — ілім) — адамның асқорыту жүйесінің құрылысы мен қызметін, ауруларын (көбіне жұқпайтын), олардың себептері мен даму механизмдерін (патогенезін), белгілерін, анықтау жолдарын, емін және алдын алу шараларын зерттейтін медицина саласы.
Ғылым ретінде қалыптасуы
Гастроэнтерология дербес сала ретінде дамыған сайын одан гепатология және проктология секілді тармақтар бөлініп шықты. Асқорыту ағзаларының кейбір аурулары ерте заманнан белгілі болған: мысалы, асқазан ойық жарасын емдеу тәсілдері Әбу Әли ибн Синаның (Авиценна) еңбектерінде де кездеседі.
XX ғасырға дейінгі және кейінгі серпін
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында сала қарқынды дамыды: асқорыту қызметін реттейтін гормондар (гастрин, секретин, холецистокинин) сипатталды. Сондай-ақ асқазанның гастриті, ойық жарасы және кейбір қатерлі үдерістермен байланысты H. pylori микроағзасы, әрі созылмалы гепатит қоздырғыштары — A, B, C, D, E, G вирустары кең зерттелді.
Қазақстандағы зерттеулер
Қазақстанда гастроэнтерология саласындағы зерттеулер 1931 жылдан басталды. Қазіргі таңда бұл бағытта республикалық ғылыми-медициналық орталықтар, медициналық институттар мен университеттер, академиялардың тиісті бөлімдері және кафедралар жұмыс істейді.