Концерт - сайыс сабақ
Сабақтың тақырыбы
Наурыз думан — Наурыз мерекесіне арналған концерт-сайыс сабағы.
Мақсаты
- Оқушыларға Наурыз мерекесінің тарихын, кезеңдерін және ерекшеліктерін түсіндіру.
- Әр ұлттағы Наурызды тойлау дәстүрлерін таныстыру.
- Мерекелік дәстүрлерді сахналық көріністер арқылы көрсету.
- Отансүйгіштікке, ұлттық дәстүрді қадірлеуге тәрбиелеу.
- Топпен және ұжыммен жұмыс істеу дағдыларын дамыту.
Сабақ форматы
- Түрі
- Концерт-сайыс сабақ
- Типі
- Өткен тақырыптарды бекіту
- Әдіс-тәсілдер
- Бақылау, түсіндіру, сөздік әдістер, өнер сайысы және т.б.
Көрнекіліктер
- Наурызға арналған газеттер
- Кітап көрмесі
- Ұлттық киімдер
Сабақтың барысы
I. Кіріспе бөлім
Ұйымдастыру кезеңі: сыныпты топтарға бөліп, сайыс ережесін түсіндіру, көрнекіліктерді таныстыру.
II. Негізгі бөлім
Мұғалімнің кіріспе сөзі: Наурыз — көне дәуірден келе жатқан, бүгінге дейін жер жүзіндегі көптеген халықтардың дәстүрлі мерекесіне айналған ұлы мейрам. Бұл мерекенің нақты қашаннан бері тойланып келе жатқанын дәл айту қиын, алайда оның адамзат тұрмыс-салтында ертеден орныққаны белгілі.
Наурыздың әлем халықтарындағы атаулары
Әр халық Наурызды әртүрлі атаған: ежелгі гректер — «Патрих», тәжіктер — «Гүл гардон», хорезімдіктер — «Наусарджи», татарлар — «Нардуган», буряттар — «Сагаан сара», соғдылықтар — «Наусарыз».
Тарихи деректер
- Ежелгі Русьте христиан дінін қабылдағанға дейін жаңа жылды 1 наурыз күні қарсы алу дәстүрі болған.
- Ағылшындар XVII ғасырдың басына дейін жаңа жылды 26 наурызда тойлаған.
Ежелгі ырым-нанымдар
Ертеде түрлі ауру мен пәле-жаладан сақтайды деген сеніммен дастархан басына жиналған әрбір шаруаның алдына үш бас сарымсақ қойып, үстелдің қақ ортасына бетін шөппен жапқан он екі тал пияз орналастырған.
Қазақстандағы Наурыздың жаңғыруы
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында, 1920 жылы халық Наурызбен қайта қауышты. Мысалы, 1925 жылы 22 наурызда «Еңбекші қазақ» газеті жұртшылықты Наурыз мейрамымен құттықтап, бірінші бетіне ірі әріптермен мына жолдарды жариялаған:
Қыс өтіп, қар кетіп,
Шырайлы жаз жетіп,
Шаруаның кенелген,
Мейрамы ежелден.
Құтты болсын, әз Наурыз!
Алайда 1926 жылы асыра сілтеушіліктің салдарынан Ұлыс күні Қазақстанда күрт тоқтады. 1988 жылдың көктемінде Алматы қаласы мен облыстың кейбір аудандарында 62 жылдан соң алғаш рет Наурыз тойы қайта өткізілді. 1989 жылдан бастап жыл басы — ежелгі күн мерекесін жалпы халық болып қарсы алу дәстүрі қайта жанданды.
Сайыс құрылымы: топтар және кезеңдер
Бүгінгі сабақта 5-сынып оқушыларынан құралған төрт топ өз өнерлерін ортаға салады: қазақ елі, татар елі, өзбек елі, орыс елі.
1-кезең — Сәлемдесу (көрісу)
Наурыздың бір ерекшелігі — мерекенің көрісуден басталуы. Ұлыс күнінде қос қолдап амандасу, төс қағыстырып көрісу — «өмір тірегім — төсім, тіршілік көзім — екі қолым аман-сау болсын» деген тілек.
Жаңа аққан қозыдай,
Жамырасып өрістен.
Ұлыс күні кәрі-жас,
Құшақтасып көріскен.
2-кезең — Ас мәзірі (Наурыз көже)
Ұлыс күні дәстүр бойынша жеті түрлі дәмнен Наурыз көже пісіріледі: соғымнан қалған сүр ет, қойдың басы, сүт, езілген құрт, бидай, пияз және қазан толы көже. Әр үйдің дастарханында ақтан да, қызылдан да дәм таттыру — береке мен ырыстың нышаны.
Қалыптасқан салт бойынша қойдың басын ауыл ақсақалы мүжіп, қалғандары «жақсы ас қалғанша, жаман қарын жарылсын» деп көжені тоя ішеді.
3-кезең — Бата сайысы
Көже ішіліп болған соң, төрде отырған төраға қолын жайып, үй иесіне бата береді. Осы кезеңде әр топтан бір оқушы ортаға шығып, бата айту бойынша жарысады.
Наурыздың негізгі ұғымдары
Тепе-теңдік
Наурызды қарсы алу — күн мен түн, қыс пен жаз теңескен шақпен байланысты. Бұл күні ауыл ішінде хан да, қара да, әйел де, бала да демей, теңдік салтанат құрады.
«Құлға да бір күн азаттық, құлда да бір тілек бар».
Жыр жолдарында: «Құл құтылар құрықтан, күң құтылар сырықтан».
Сондықтан да бұл күн Ұлыстың ұлы күні деп аталған.
Игілік (көзін ашу, тазалық)
Наурызда жігіттер бастаулардың көзін ашып, айналаны тазартады. Қариялар тал егіп, көшетке ақ бүркеді.
Сондай-ақ ел ішіндегі дарын иелері — ақылшы көсем, шешен, шебер, мерген, палуан, әнші, күйші — көпшілікке танылып, есімдері алты алашқа мәлім болған.
Жаңару
Ұлыс күні табиғат түлеп, жер көктейді, мал төлдейді, дүние жаңарады. Осыған сай адамдар да тазаланып, жуынып-шайынып, су жаңа киім киіп, сән-салтанат құрады.
Өнер және сән сайысы
Өнер сайысы
Әр топ мүшелері өз өнерін көрсетеді: ән, би, күй, көрініс немесе ұлттық дәстүрге байланысты шағын қойылымдар.
Сән үлгісі
Ұлттық киімдер мен сәндік элементтер арқылы Наурыздың әсемдігі, мерекелік келбеті және жаңару идеясы айқындалады.
Қорытынды
Наурыздың мәні — қоғам мен табиғаттағы үйлесім. Бұл мерекенің өзегін құрайтын үш тірек ұғым: тепе-теңдік, игілік және жаңару. Осы құндылықтар тоғысқанда, Ұлыс күні адамдарды бірлікке, ізгілікке және ұлттық дәстүрді қастерлеуге бастайды.